રાજકારણના તળાવની બે માછલીઓ

રાજીવ સચાન, સૌજન્ય- દૈનિક જાગરણ

એ ગુજરાત સરકાર જ બતાવી શકે છે કે તેમણે ગોધારાની ઘટના બાદ ભડકેલા હુલ્લડોના રેકોર્ડ સુરક્ષિત રાખ્યા છે કે નહીં, પરંતુ એ બધાં જાણે છે કે જ્યારે તેને નષ્ટ કરવાના સમાચાર આવ્યા તો કોંગ્રેસે ભાજપ પર હલ્લો બોલાવી દીધો. તેનાથી ભાજપને કોઈ ફરક પડયો નહીં. તેણે કોંગ્રેસને 1984ના શીખ વિરોધી રમખાણોની યાદ અપાવી દીધી. એવું હંમેશા થાય છે. કોંગ્રેસ જ્યારે પણ ગુજરાતના હુલ્લડોની ચર્ચા કરે છે, તેને ભાજપ તરફથી આ સાંભળવાનું મળે છે કે તે 1984માં ભડકેલા શીખ વિરોધી હુલ્લડો દરમિયાન પોતાની ભૂમિકા યાદ કરે. જો કે આ બંને ઘટનાઓ આ બંને રાષ્ટ્રીય પક્ષોને શરમમાં નાખવા અને એ યાદ દેવડાવનારી છે કે કેવી રીતે 1984માં કેન્દ્રની કોંગ્રેસ સરકાર અને 2000માં ગુજરાતની ભાજપ સરકારે પોતાના રાજધર્મનું પાલન કર્યું નહીં, પરંતુ તેઓ બંને ઘટનાઓની ચર્ચા કરીને ખુદને એકબીજા કરતા શ્રેષ્ઠ જવાબદાર હોવાનો દમ ભરતા રહ્યાં છે. આ આવું એકમાત્ર ઉદાહરણ નથી. ભાજપ જ્યારે પણ એ. રાજા, સુરેશ કલમાડી અને અશોક ચવ્હાણનો ઉલ્લેખ કરીને કોંગ્રેસને ઘેરે છે, તો તે તેને યેદિયુરપ્પાની યાદ અપાવે છે અને ક્યારેક-ક્યારેક તો બિચારા એ બંગારુ લક્ષ્મણની યાદ અપાવે છે કે જેમણે માત્ર એક લાખ રૂપિયા લેવાની લાલચ કરી હતી અને તેના ચક્કરમાં કેમેરામાં કેદ થઈ ગયા હતા. એ. રાજા, સુરેશ કલમાડી, અશોક ચવ્હાણ, યેદિયુરપ્પા અને બંગારુ લક્ષ્મણ ભારતીય રાજકારણમાં ખલનાયક જેવા બની ચુક્યા છે, પરંતુ કોંગ્રેસ-ભાજપ એકબીજાને મ્હાત આપવા માટે આ નેતાઓને યાદ કરે છે.

આ બંને ઉદાહરણ અપવાદ માત્ર નથી. સાચું તો એ છે કે આ બંને રાષ્ટ્રીય પક્ષો કોઈપણ રીતે એકબીજાની ખામીઓ-નબળાઈઓ અથવા જાણ્યે-અજાણ્યે થયેલા ખોટા કાર્યોમાંથી ઊર્જા પ્રાપ્ત કરવાની કોશિશ કરે છે. આ કોશિશમાં આ બંને પક્ષો દટાયેલા મડદા ઉખાડવામાં પણ સંકોચ કરતા નથી. કાશ્મીરની સમસ્યાની ચર્ચા છેડાવા પર ભાજપ નેહરુની ભૂલોને યાદ કરવા માટે 1947-48માં પહોંચી જાય છે, તો કોંગ્રેસ પણ ભાજપને ઘેરવા માટે દશકો જૂની ઘટનાઓનો ઉલ્લેખ કરવા માટે તૈયાર રહે છે. તે દેશને જણાવે છે કે કેવી રીતે ભાજપના નેતાઓએ દેશની આઝાદીના સંઘર્ષમાં યોગદાન આપ્યું નથી અને મહાત્મા ગાંધીની હત્યા કરનાર નાથૂરામ ગોડસે કેવી રીતે ક્યારેક રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ સાથે જોડાયેલો હતો.

જો ટીવી ચેનલોમાં ચર્ચા દરમિયાન કોંગ્રેસ-ભાજપના નેતાઓ આમને-સામને હોય તો તેમના દ્વારા જમીનમાં દટાયેલા મડદા ઉખેડવાની આશંકા વધી જાય છે. જ્યારે પણ કોઈ નેતા તર્કોથી ખાલી થઈ જાય છે, તો તે એ જ કહે છે કે તે પક્ષને આ મુદ્દા પર બોલવાનો કોઈ અધિકાર નથી, જેણે અમુક-અમુક મામલામાં આવુ કર્યુ હતુ. શું આનાથી મોટી અન્ય કોઈ ત્રાસદી હોઈ શકે કે આપણા રાષ્ટ્રીય પક્ષો પોતાના બચાવમાં એકબીજાના ખોટા કામોને ઢાલ બનાવે? હજી તાજેતરમાં જ્યારે પેટ્રોલિયમ પેદાશોના ભાવ વધારો થયો અને ભાજપના નેતાઓએ કોંગ્રેસને ઘેરી તો કોંગ્રેસના પ્રવક્તાએ એ આંકડા લઈને સામે આવી ગયા કે એનડીએના શાસન સમયે કેવી રીતે કેટલી વાર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારવામાં આવ્યા હતા? જ્યારે તમામ કોંગ્રેસી નેતા રામલીલા મેદનમાં બાબા રામદેવના ટેકેદારોને ખદેડવાની ઘટનાને યોગ્ય ઠેરવવાની કોશિશ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમાના કેટલાક આ કાર્યવાહીને યોગ્ય ઠેરવવા માટે ન જાણે ક્યારે દિલ્હીમાં થયેલા વકીલો પરના લાઠીચાર્જને યાદ કરી રહ્યા હતા. સ્પષ્ટ છે કે એક પ્રકૃતિની અથવા સમાન પ્રભાવવાળી ઘટનાઓને ઢાલ બનાવવી જરૂરી નથી અને તેને બંગારુ લક્ષ્મણ દ્વારા લેવામાં આવેલી એક લાખની લાંચ અને સુરેશ કલમાડી દ્વારા સેંકડો કરોડો રૂપિયા અને એ. રાજા દ્વારા હજારો કરોડ રૂપિયાની ગોલમાલથી સમજી શકાય છે. સુરેશ કલમાડી અને એ. રાજાએ જે કંઈ કર્યું તેની સામે બંગારુ લક્ષ્મણનું કામ તો પાવલીની ચોરી જેવું હતું, પરંતુ કોંગ્રેસ કોઈપણ પ્રકારના સંકોચ વગર કલમાડી અથવા રાજના મુકાબલે બંગારુ લક્ષ્મણને ઉભા કરે છે. નેપાળથી અપહ્રત કરી કંધાર લઈ જવાયેલા ભારતીય વિમાનના બંધકોને બચાવવા માટે આતંકવાદીઓને મુક્ત કરવા અને સંસદ હુમલાના દોષિત ઠેરવાયેલા આતંકવાદી અફઝલને ફાંસી ન આપવા માટે દરેક સંભવ જતન કરવામાં ક્યાંય પણ કોઈ સામ્ય નથી. પરંતુ ભાજપ કોંગ્રેસ પર જ્યારે જ્યારે એ તહોમત લાગાવે છે કે તે આતંકવાદીઓ સાથે નિપટવામાં નરમાશ દેખાડે છે, ત્યારે ત્યારે કોંગ્રેસી એ ચાર આતંકવાદીઓને તેમની સામે ઉભા કરી દે છે, જેમને બંધકોના બદલમાં છોડવા પડયા હતા. 

ભાજપ અને કોંગ્રેસ એકબીજાની કમજોરીઓને ઉજાગર કરતી વખતે માત્ર કુતર્ક જ નથી કરતાં, પરંતુ ખુદને શ્રેષ્ઠ પણ બતાવતા હોય છે. આ સિવાય તેઓ એ છૂટ હાસિલ કરવાની કોશિશ પણ કરી રહ્યાં હોય છે કે તમારા ખોટા કામના આધારે અમને પણ ખોટું કામ કરવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત છે. આ કંઈક એવું છે કે જેમ કોઈ મહિલા માત્ર એટલા માટે પોતાના પતિને મારવા લાગે, કારણ કે તેની પડોસણ આમ કરે છે. આ બંને પક્ષોએ ઘમાં એવા કામ કર્યા છે કે જે ખોટા હતા, પરંતુ ભૂતકાળમાં ઉપલબ્ધ ઉદાહરણો તેમની આડ બન્યા છે. બંને પક્ષોના રંગ-ઢંગ જે કંઈ બતાવી રહ્યાં છે, તે એ છે કે તેઓ એકબીજાની આડ લઈને ખાડામાં જઈ રહ્યાં છે અને રાજકીય પરિદ્રશ્યને દૂષિત પણ કરી રહ્યાં છે. સત્તામાં રહેતી વખતે પોતાના અધિકારોનો દુરુપયોગ કરવો અને ભ્રષ્ટાચારને સંરક્ષણ આપવામાં બંને પક્ષો એક જેવા જ દાગદાર છે. પરંતુ બંને એવું પ્રગટ કરે છે કે તેમના જેવા નેક અને નૈતિકતાવાદી અન્ય કોઈ નથી. નિશંક કોંગ્રેસ અને ભાજપ એક જેવા નતી અને તેને કારણે બંને પક્ષોના સંચાલનનો ઢાંચો અલગ છે, પરંતુ એકબીજાના ખોટા કામોને પોતાના માટે ઢાલ તરીકે ઉપયોગ કરવામાં તેમના બંનેનો કોઈ હરીફ નથી. શું એ વાતમાં હવે કોઈ સંકોચ છે કે તળાવ રૂપી ભારતીય રાજકારણને હવે બે માછલીઓ ગંદું કરી રહી છે?

(રાજીવ સચાન દૈનિક જાગરણના એસોસિએટ એડીટર છે)

કોંગ્રેસનો અરાષ્ટ્રીય ચહેરો

તરુણ વિજય, સૌજન્ય- દૈનિક જાગરણ

કોંગ્રેસના મૂળ સ્વભાવ અને ચરિત્રને સમજ્યા વગર વર્તમાન રાજનીતિના પતનનું વિશ્લેષણ શક્ય નથી. વિડંબણા એ છે કે કોંગ્રેસના સત્તા કેન્દ્રીત અહંકારી સ્વભાવનો પ્રસાર ભારતની રાજનીતિમાં ઘર કરી ચુક્યો છે. સત્તા માટે કોઈપણ સીમા સુધી જવું અને રાજનીતિમાં વોટના લાભ માટે બિનઉપયોગી જનકલ્યાણને છોડી દેવું તેનો સ્વભાવ બની ગયો છે. સત્તાની આતુરતા અને સંઘર્ષના ગભરાટના કારણે જ કોંગ્રેસે 1947માં પાકિસ્તાન પ્રસ્તાવનો સ્વીકાર કરીને ભારતના ભાગલા કરાવ્યા. પચાસના દશકમાં ચીનના હાથે તિબેટ ખોયું અને 1.25 લાખ વર્ગ કિલોમીટર જમીન ચીન તથા પાકિસ્તાનના કબજામાં જવા દીધી. લેડી એડવિના માઉન્ટબેટનના પ્રભાવમાં નેહરુ કાશ્મીરનો મામલો સરદાર પટેલની સંમતિ વગર રાષ્ટ્રસંઘમાં લઈ ગયા જે કારણે કલમ-370નું એવું બંધારણીય વિધાન લાગુ કરાવ્યું કે જે બાદમાં અલગતાવાદ અને આતંકવાદના પોષણનું સૌથી મોટું કારણ બની ગયું. કોંગ્રેસની આવી સત્તાભોગી માનસિકતાને કારણે 1962માં ચીનનો હુમલો થયો. 1965માં આપણે જીતીને પણ હાર્યા તો 1971માં ઈન્દિરા ગાંધીને મળેલી અભૂતપૂર્વ સર્વપક્ષીય પ્રશંસા અને સમર્થન છતાં શિમલા સમજૂતીમાં આપણે કાશ્મીરના મુદ્દો નિર્ણાયકપણે હલ કરી શક્યા નહીં. જો કે તે સમયે પાકિસ્તાનની ગરદન આપણા હાથમાં હતી. તેના કારણે તે સમયે વરિષ્ઠ કવિ સોમ ઠાકુરે લખ્યુ હતુ- ઈતિહાસ લીખા થા ખૂન સે જો સ્યાહી સે કાટ દિયા હમને.

ચૂંટણીના લાભ માટે હુલ્લડો, કારણ વગરની પોલીસ કાર્યવાહી, બ્લુ સ્ટાર તથા 1984ના શીખ વિરોધી રમખાણો વગેરેથી તેનું સત્તાવિલાસી ચરિત્ર અને ઈતિહાસ સાબિત થાય છે. 1947 બાદથી આજ સુધી સૌથી વધારે હિંદુ-મુસ્લિમ હુલ્લડો માત્ર કોંગ્રેસ શાસિત રાજ્યોમાં થયા. યુપીએ-1 અને યુપીએ-2 દરમિયાન કોંગ્રેસે સચ્ચર સમિતિથી લઈને હજયાત્રીઓ માટે જરૂરી પાસપોર્ટમાં પોલીસ તપાસની જરૂરતને ખતમ કરીને સામાજીક ખાઈ પેદા કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે જેને સારી રીતે સમજી શકાય છે.

સામાન્ય જનતા મોટાભાગે ઈતિહાસને જલ્દી ભૂલાવી દે છે. કોંગ્રેસ કેટલી નિર્મમ અને સંવેદનહીન હોઈ શકે છે તેનું સૌથી ખતરનાક ઉદાહરણ જો 1975માં લાગુ કરાયેલી કટોકટી છે તો તાજું ઉદાહરણ સોનિયા ગાંધીની અધ્યક્ષતાવાળી રાષ્ટ્રીય સલાહકાર પરિષદ દ્વારા પ્રસ્તાવિત સાંપ્રદાયિક હિંસા નિષેધ વિધેયક છે. આ વિધેયક કોંગ્રેસના વિકૃત અને હિંદુ વિરોધી અરાષ્ટ્રીય ચરિત્રનું સૌથી ખરાબ ઉદાહરણ છે.
આ વિધેયક દ્વારા ન કેવળ હિંદુઓને આક્રમક અને અપરાધી વર્ગમાં લાવીને ઉભા કર્યા છે, પરંતુ હિંદુ-મુસ્લિમો વચ્ચે શત્રુતા પેદા કરીને દરેક ગલી-કસબામાં હુલ્લડ કરાવવાની સાજિશ છે. જો આ ઔરંગઝેબી ફરમાન કાયદાનું રૂપ લે છે તો કોઈપણ હિંદુ પર કોઈપણ મુસ્લિમ નફરત ફેલાવવાનો, હુમલો કરવાનો, સાજિશ કરવાનો અથવા નફરત ફેલાવા માટે આર્થિક મદદ આપવા અથા શત્રુતાભાવ ફેલાવવાના નામે કેસ દાખલ કરાવી શકશે અને તે બિચારા હિંદુને આ કાયદા હેઠળ ક્યારેય ફરીયાદકર્તા મુસ્લિમની ઓળખ સુધીનો હક નહીં હોય. તેમાં ફરીયાદકર્તાના નામ અને સરનામાની જાણકારી તે વ્યક્તિને આપવામાં નહીં આવે કે જેની વિરુદ્ધ ફરીયાદ કરવામાં આવી રહી છે. તેના સિવાય ફરીયાદરક્તા મુસલમાન પોતાના ઘરે બેસીને ફરીયાદ કરાવી શકશે. આ પ્રકારે જાતિય શોષણ અને જાતિય અપરાધના મામલા પણ માત્ર અને માત્ર મુસ્લિમ હિંદુઓ વિરુદ્ધ દાખલ કરાવી શકેશે અને આ તમામ મામલા અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિ પર કરાતા અપરાધોની સાથે સમાંતર ચલાવવામાં આવશે. તેનો અર્થ છે કે સંબંધિત હિંદુ વ્યક્તિને ક્યારેય એ જણાવવામાં આવશે નહીં કે તેની વિરુદ્ધ કોણે ફરીયાદ કરી છે? તેના સિવાય તેને એક જ તથાકથિત અપરાધ માટે બે વખત બે અલગ-અલગ કાયદા હેઠળ દંડિત કરવામાં આવશે. એટલું જ નહીં, આ વિધેયક પોલીસ અને સૈનિક અધિકારીઓ વિરુદ્ધ તેવા પ્રકારે જ વર્તાવ કરે છે કે જેવી રીતે કાશ્મીરી આતંકવાદી અને આઈએસઆઈ તેમની વિરુદ્ધ વલણ અપનાવે છે. વિધેયકમાં સમૂહ એટલે કે મુસ્લિમ વિરુદ્ધ કોઈપણ હુમલા અથવા હુલ્લડના સમયે જો પોલીસ, અર્ધલશ્કરી દળો અથવા સેના તુરંત વધુ પ્રભાવી ઢંગથી સ્થિતિ પર નિયંત્રણ પ્રાપ્ત નહીં કરે તો તે દળના નિયંત્રણકર્તા અથવા પ્રમુક વિરુદ્ધ આપરાધિક કલમો પ્રમાણે કેસ ચલાવવામાં આવશે. કુલ મળીને દરેક સ્થિતિમાં પોલીસ અથવા અર્ધલશ્કરી દળના અધિકારીઓને કઠઘરામાં ઉભા રહેવું પડશે, કારણ કે સ્થિતિ પર નિયંત્રણ જેવી પરિસ્થિતિને કોઈપણ રીતે પરિભાષિત કરી શકાય છે. આ વિધેયકની કલમો કોઈપણ સભ્ય, સમાન અધિકાર સંપન્ન અને ભેદભાવરહીત ગણતંત્ર માટે ઈદી અમીન અને સાઉદી અરેબિયાના શાહોની જેમ જ અન્ય આસ્થાઓના લોકો પ્રત્યે નફરત અને આક્રમકતાનું દર્શન કરાવે છે.

પ્રસિદ્ધ ન્યાયવિદ્ જે. એસ. વર્મા અને ન્યાયમૂર્તિ બી. એલ. શ્રીકૃષ્ણે પણ આ બિલને એકતરફી ઝુકાવવાળું, કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં અફસરશાહી નિર્મિત કરનારું અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોમાં નકારાત્મક અસર નાખનારું ગણાવ્યું છે. જરા જોવો, આ બિલને બનાવનારાઓએ સાંપ્રદાયિક હિંસાને રોકવા માટે જે સાત સભ્યોની સમિતિની રચનાની ભલામણ કરી છે, તેમાં ચાર સભ્યો મજહબી લઘુમતી હશે. વિધેયક માનીને ચાલે છે કે જો સમિતિમાં લઘુમતીઓ એટલે કે મુસલમાનોની બહુમતી નહીં હોય તો સમિતિ ન્યાય કરી શકશે નહીં. અપેક્ષા છે કે આ સાત સભ્યો કોઈપણ કોમી હિંસાને રોકશે, તપાસ પર નજર રાખશે, આપરાધિક કેસો, પેશીઓ, રાહત કાર્યો અને પુનર્વાસને પોતાની દેખરેખમાં ચલાવશે. આખરે આ સાત સભ્યો હશે અથવા ફરિશ્તા અથવા પછી કટોકટીના દરોગા?

(તરુણ વિજય રાજ્યસભાના સાંસદ છે.)

કોંગ્રેસ-ભાજપમાં શ્રેષ્ઠ કોણ?

આશુતોષ, મેનેજિંગ એડીટર, આઈબીએન-7, સૌજન્ય- લાઈવ હિંદુસ્તાન વેબસાઈટ

એ સવાલ હંમેશાથી જ ઉઠે છે કે કોંગ્રેસ અને ભાજપમાં શ્રેષ્ઠ કોણ છે? જવાબ આપવો હંમેશા મુશ્કેલ હોય છે. કોંગ્રેસ આઝાદીની લડાઈમાંથી નીકળેલી પાર્ટી છે. આઝાદી બાદ રાષ્ટ્ર નિર્માણમાં તેની ભૂમિકા છે. જવાહરલાલ નેહરુના સેક્યુલર-ડેમોક્રેટિક-પોલિટિક્સે આ દેશને પાકિસ્તાન બનતો બચાવી લીધો. ભાજપ આ દાવો કરી શકે તેમ નથી. આઝાદીની લડાઈ સમયે ભાજપ હતું જ નહીં. આરએસએસ હતું.

ગાંધીજીની હત્યા બાદ લાગેલા પ્રતિબંધથી આરએસએસને રાજકીય પક્ષનું મહત્વ સમજમાં આવ્યું અને જનસંઘનો ઉદય થયો. શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જી અને ત્યાર બાદ દીનદયાળ ઉપાધ્યાયે પાર્ટીની બાગડોર સંભાળી. હિંદુવાદમાં લપેટાયેલો ઉગ્ર-રાષ્ટ્રવાદ જનસંઘની ઓળખ બન્યો. કેડર આધારીત પાર્ટી થયા બાદ પણ તેનો જનાધાર સીમિત હતો.

કટોકટીએ જનસંઘને દેશની રાજનીતિના કેન્દ્રમાં લાવવામાં મદદ કરી. પરંતુ ભાજપનો અસલી ઉભાર અયોધ્યા આંદોલન વખતે દેખાયો. બોફોર્સની માર, મંડલ અને મંદિર પર સ્પષ્ટ સ્ટેન્ડ ન લેવાની લાચારી અને લચર નેતૃત્વે કોંગ્રેસને કેન્દ્રની સત્તાથી દૂર કરી દીધી અને ભાજપ પહેલીવાર કેન્દ્રમાં સરકાર બનાવવામાં કામિયાબ થયું. ત્યાર બાદથી જ દેશમાં દ્વિધ્રુવીય રાજનીતિની શરૂઆત થઈ.

દેશની રાજનીતિના એક ધ્રુવની આગેવાની કોંગ્રેસ પાસે અને બીજા ધ્રુવની આગેવાની ભાજપ પાસે રહી. પરંતુ નવી આર્થિક નીતિએ બંને મુખ્ય પક્ષો વચ્ચેના વૈચારીક અંતરને ઓછું કરી દીધું. આજે ભાજપ અને કોંગ્રેસમાં કોઈ ખાસ ફરક દેખાતો નથી. ન તેમના નેતાઓના આચરણમાં અને ન તેમની નીતિઓના સ્તરમાં કોઈ ફરક દેખાઈ રહ્યો છે. નહીંતર એક જમાનો હતો, કોંગ્રેસ સમાજવાદનો ઢોલ પીટતી હતી અને ગુટનિરપેક્ષતા આંદોલનની આગેવાન હોવા છતાં તે સોવિયત સંઘ સાથે ઘણો ધરોબો ધરાવતી હતી.

જનસંઘ અને ભાજપને ત્યારે આર્થિક રીતે ખુલ્લા બજારવાદની ટેકેદાર ગણાવાતા હતા અને તે અમેરિકા સાથે નજીકના સંબંધોની તરફેણ કરતા હતા. સમાજવાદના ખાત્માની સાથે જ કોંગ્રેસ પણ આર્થિક ઉદારવાદના ખોળામાં બેસી ગઈ. મનમોહન સિંહના સૌજન્યથી દેશમાં બજારવાદનનો પવન વહેવા લાગ્યો. આરએસએસને તમામ સ્વદેશી આંદોલન છતાં અટલ બિહારી વાજપેયીના છ વર્ષના શાસનમાં દેશ ઉદારીકરણના રસ્તાથી સહેજ પણ ભટક્યો નહીં. ક્યારેક-ક્યારેક તો એ લાગતું હતું કે કોંગ્રેસ પણ જો 1998થી 2004 સુધી કેન્દ્રમાં સત્તામાં રહેત, તો આર્થિક નીતિઓમાં કોઈ નવી વસ્તુ જોવા મળત નહીં.

ધ્યાનથી જોવામાં આવે તો સેક્યુલારિઝમ સિવાય માત્ર એક અંતર બંનેમાં નજરે પડે છે. ભાજપ કોંગ્રેસની સરખામણીએ વધારે લોકતાંત્રિક પાર્ટી દેખાય છે. નેહરુ-ગાંધીના વારસાને કારણે કોંગ્રેસમાં જે પ્રકારની આંતરીક લોકશાહી હોવી જોઈએ, તેમા સ્પષ્ટપણે કમી નજરે પડે છે.

આઝાદીના 63 વર્ષો બાદ પણ પાર્ટી નેહરુ-ગાંધીની મોહતાજ છે. સોનિયા ગાંધીએ કોંગ્રેસની બાગડોર સંભાળી ન હોત, તો કદાચ કોંગ્રેસનું આજે કોઈ નામ પણ લેનારું ન હોત. નરસિંહ રાવ અને સીતારામ કેસરીએ પાર્ટીની અધોગતિ કરી દીધી હતી અને પાર્ટી એટલી હદે કમજોર થઈ ગઈ કે આજ સુધી કેન્દ્રમાં એકલા હાથે સરકાર બનાવવાનું વિચારી શકી નથી.

સોનિયા પર નિર્ભરતાએ પાર્ટીને કેન્દ્રમાં વાપસીમાં મદદ તો કરી, પરંતુ તેને હંમેશા માટે પંગુ પણ બનાવી દીધી. તમામ મોટા નેતાઓ હોવા છતાં પણ પાર્ટી રાહુલ ગાંધીમાં પોતાના આગલા નેતા અને વડાપ્રધાન જોવા માટે બાંધ્ય છે. પાર્ટીમાં આંતરીક ચૂંટણી સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે. એક વખત હતો, જ્યારે કોંગ્રેસ કાર્યકારિણીના સભ્યો ખુલ્લી ચૂંટણીઓ દ્વારા ચૂંટાતા હતા, આજે આ પરંપરા ખતમ થઈ ગઈ છે. કાર્યકારિણી માટે નેતા ઈલેક્ટ નહીં, સિલેક્ટ થાય છે. મુખ્યમંત્રીની ચૂંટણી ધારાસભ્યો નહીં, હાઈકમાન્ડ કરે છે.

ભાજપ આ મામલામાં અત્યાર સુધી ખુશકિસ્મત માની શકાય છે. પાર્ટી એક પરિવારના સહારે નથી. ત્યાં કોઈપણ સામાન્ય કાર્યકર્તા પાર્ટીના અધ્યક્ષ બનવાનો ખ્વાબ પાળી શકે છે અને દેશના વડાપ્રધાન પણ બની શકે છે. તેમને ત્યાં કોઈ એક નેતાનો આદેશ ચાલતો નથી. વરિષ્ઠ નેતાઓ સાથે બેસીને નિર્ણયો કરે છે.

લાલકૃષ્ણ અડવાણી જેવા વરિષ્ઠ નેતાએ પણ, ભલે આરએસએસના દબાણમાં જ સહી, પાર્ટીના અધ્યક્ષ અને વિપક્ષના નેતાનું પદ છોડવું પડે છે. પાર્ટીમાં વિકસિત થયેલા અરુણ જેટલી અને સુષ્મા સ્વરાજ જેવા લોકો વડાપ્રધાન બનાવાના સપના જોઈ શકે છે. તેના માટે તેમને પોતાની કાબેલિયત સાબિત કરવાની રહેશે. રાહુલ ગાંધીની જેમ પરિવારમાં જન્મ લેવો તે એકમાત્ર યોગ્યતા નથી.

મનમોહન સિંહના હોવા છતાં હું એ કહેવાની ગુસ્તાખી કરી શકુ કે કોંગ્રેસમાં કોઈ નીતિન ગડકરી પણ હોઈ શકે છે, તેમા મને શંકા નથી. મનમોહન સિંહને હું અપવાદ માનુ છુ. હું ત્યારે કોંગ્રેસને દાદ આપીશ, જ્યારે રાહુલ ગાંધીના હોવા છતાં પાર્ટી આગામી ચૂંટણીમાં અન્ય કોઈ નેતાને વડાપ્રધાન તરીકે પ્રોજેક્ટ કરે. કહેનારા એ કહી શકે કે ભાજપમાં આરએસએસના ઈશારા વગર પાંદડુ પણ હલતુ નથી.

પરંતુ આરએસએસ પોતાની તમામ ખામીઓ છતાં પાર્ટીના રોજિંદા કામોમાં હસ્તક્ષેપ કરતું નથી, જ્યારે કોંગ્રેસમાં રોજિંદા નિર્ણયો નેહરુ-ગાંધી પરિવારના ઈશારા વગર થઈ શકતા નથી. આરએસએસ ભાજપ પર નિયંત્રણ રાખે છે, આ સચ્ચાઈ છે, પરંતુ તેનું નિયંત્રણ વૈચારીક છે, જ્યારે કોંગ્રેસમાં નેહરુ-ગાંધી પરિવાર દરેક જગ્યાએ, દરેક વખતે હાજર છે.

સોનિયા ગાંધીએ કોંગ્રેસમાં નવી ઊર્જાનો સંચાર કર્યો, રાહુલની હાજરી પાર્ટીમાં શક્તિ આપે છે. નેહરુ-ગાંધી પરિવારને કારણે પાર્ટીમાં ભાજપ કરતાં ઘણું વધારે અનુશાસન છે, જૂથબંધી પર અંકુશ છે. જ્યારે ભાજપમાં આરએસએસની હાજરીમાં પણ અનુશાસનની કોઈ ગેરેન્ટી નથી. એક સર્વમાન્ય નેતાની ગેરહાજરીએ ભાજપને જૂથબાજીનું પર્યાય બનાવી દીધું છે. સુષ્મા, જેટલી, વેંકૈયા, રાજનાથ, અનંત કુમાર, મુરલી મનોહર જોશી, નરેન્દ્ર મોદી તમામ એકબીજાથી નિપટવામાં લાગેલા છે. પાર્ટીના અધ્યક્ષ નીતિન ગડકરીને પણ ગોપીનાથ મુંડેનો ડર લાગે છે.

શીર્ષસ્થ સ્થાનો પર જનાધારવિહીન નેતાઓએ કબજો જમાવી દીધો છે. અને આ નેતા દિવસભર જનાધારવાળા નેતાઓને બરબાદ કરવામાં લાગેલા રહે છે. કલ્યાણ સિંહ, ઉમા ભારતી, બાબુલાલ મરાંડી, શંકર સિંહ વાધેલા, વસુંધરા રાજે સિંધિયા અને હવે ગોપીનાથ મુંડે તેના ઉદાહરણ છે. વળી વૈચારીક સ્તર પર ભાજપ લઘુમતીઓને સુરક્ષાની ગેરેન્ટી આપી શકતું નથી. ગુજરાતના હુલ્લડો દિલમાં દહેશત ભરી રહ્યાં છે. તેવામાં કોંગ્રેસના સેક્યુલારિઝમ અને અનુશાસન પર જો પરિવારવાદનો ડાઘ છે, તો ભાજપમાં આંતરીક લોકતંત્ર અને ખુલ્લાપણા પર કોમવાદ તથા જૂથબાજીના નાગ ફેણ ચઢાવીને બેઠા છે. તેવામાં શ્રેષ્ઠ કોણ તે નિર્ણય આમ આદમી પર જ છોડી દેવો જોઈએ.

(આ લેખકના વ્યક્તિગત વિચારો છે.)