જનમત સંગ્રહથી મનાઈ શા માટે!

પુપ્ષરંજન

પ્રવર્તમાન સમયમાં દુનિયાના 60થી વધારે દેશોની જનતાને જનમત સંગ્રહનો અધિકાર મળી ચુક્યો છે. શું આને દેશની જનતાનું દુર્ભાગ્ય કહીએ કે આપણાં બંધારણમાં અત્યાર સુધી આવી જોગવાઈ નથી?
આ વાતને ઈટાલીથી જ કેમ ન શરૂ કરવામાં આવે, જ્યાં 67 દિવસ પહેલા જનમત સંગ્રહ થયો હતો. 13 જૂન, 2011ના રોજ થયેલા જનમત સંગ્રહમાં ઈટાલીની 90 ટકા જનતાએ વડાપ્રધાન સિલ્વિયો બર્લુસ્કોનીની પરમાણુ નીતિઓને નકારી દીધી હતી. તેના કારણે બર્લુસ્કોની ઈટાલીમાં પરમાણુ પ્લાંટ બનાવવા અને પાણી સપ્લાઈ માટે પ્રાઈવેટ પાર્ટનરશિપ જેવા પ્રસ્તાવોને સંસદમાં મૂકી શક્યા ન હતા. ઈટાલીમાં કોઈ પહેલીવાર જનતાને એ દર્શાવવાની જરૂરત પડી નથી કે તે સંસદથી મોટી છે. આવો જનમત સંગ્રહ ત્યાં ડઝનબંધ વખત થઈ ચુક્યો છે. 2 જૂન, 1946ના રોજ થયેલા ઐતિહાસિક જનમત સંગ્રહમાં ત્યાંની જનતાએ રાજાશાહી સમાપ્ત કરીને લોકશાહીનો પાયો નાખ્યો હતો. આ ઈટાલીમાં ફાસીવાદની કબર પર અંતિમ ખીલ્લો હતો.

ભારતના મુકાબલે ઉત્તરી આફ્રિકી દેશ મોરક્કોને ઘણો પછાત જ માનવામાં આવશે. ત્યાં 32 દિવસ પહેલા, 9 જુલાઈએ જનમત સંગ્રહ થયો હતો. આ જનમત સંગ્રહના માધ્યમથી છઠ્ઠા કિંગ મોહમ્મદના અધિકાર જનતાએ ઓછા કરી દીધા. આ વર્ષે રેફરેન્ડમથી જ દક્ષિણી સુદાનને આઝાદી મળી. પશ્ચિમી આફ્રિકી દેશ લાઈબેરિયાને દુનિયાના ગરીબ દેશોમાં ગણવામાં આવે છે. ત્યાં 23 ઓગસ્ટ, 2011ના રોજ જનમત સંગ્રહ થયો હતો. તો શું આપણે એ માની લઈએ કે ભારતની જનતાને લાઈબેરિયાના નાગરીકોથી પણ ગયેલી-ગુજરેલી બનાવી દેવાઈ છે?

આને રેફરેન્ડમ કહીએ, પ્લેબિસાઈટ અથવા જનમત સંગ્રહ, આમ આદમી એ જ અર્થ કાઢે છે કે બહુમતી જનતાની હા અથવા ના- પ્રમાણે જ સરકાર કાયદો અને વ્યવસ્થા બનાવી શકે છે. ડાયરેક્ટ વોટના માધ્યમથી જનતા બંધારણમાં સંશોધન કરાવી શકે છે, જનપ્રતિનિધિઓને પાછા બોલાવવાનું કામ કરી શકે છે અને કાયદો બનાવી શકે છે. હાલના સમયમાં દુનિયાના 60થી વધારે દેશોની જનતાને જનમત સંગ્રહનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. યૂરોપીય સંઘનું સભ્ય પદ લેતા પહેલા તમામ 27 દેશોએ પોતાને ત્યાં જનમત સંગ્રહ કરાવ્યો હતો. યૂરોપીય સંઘનું ચલણ યૂરો છે. પરંતુ બ્રિટનની જનતાએ જનમત સંગ્રહમાં યૂરોનો સ્વીકાર કરવાનો ઈન્કાર કર્યો હતો, તો સરકારે જનતાની વાત માનવી પડી. ભારત સાર્કનું સંસ્થાપક સભ્ય છે. પરંતુ સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં ભારત એકલો એવો દેશ છે, જેની જનતાને આ અધિકાર મળ્યો નથી. 

જે ચીન, પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને મ્યાંમાર સંદર્ભે આપણે આકરી ટીકાઓ કરીએ છીએ કે આ દેશોની જનતાને કંઈ કહેવાનો અધિકાર નથી, ત્યાં પણ સરકારોએ જનમત સંગ્રહ કરાવ્યા છે. બાંગ્લાદેશમાં રાષ્ટ્રપતિનું પદ સર્વોચ્ચ રહેશે અથવા વડાપ્રધાનનું, તેના પર 15 સપ્ટેમ્બર, 1991ના રોજ જનમત સંગ્રહ કરાવામાં આવ્યો હતો. રાજતંત્રથી લોકતંત્રની રાહ પર ચાલતા પહેલા ભૂટાનમાં પણ જનમત સંગ્રહ કરાવાયો હતો. 18 ઓગસ્ટ, 2007ના રોજ માલદીવમાં રાષ્ટ્રપતિ અથવા પછી સંસદીય શાસન વ્યવસ્થા, એ નક્કી કરવા માટે જનમત સંગ્રહ થયો હતો. 

થાઈલેન્ડમાં નવા બંધારણ માટે 2007માં જનમત સંગ્રહ થયો હતો. નેપાળમાં 2 મે, 1980ના રોજ રેફરેન્ડમ થયું હતું, તેના દ્વારા જનતાએ રાજાની પંચાયતી વ્યવસ્થાને નકારી દીધી હતી. શ્રીલંકામાં સંસદની ટર્મ છ વર્ષ કરવાના સવાલ પર 22 ડિસેમ્બર, 1982ના રોજ જનમત સંગ્રહ કરાવાયો હતો. પરંતુ તમિલ બહુલ વિસ્તારોની સ્વાયત્તતાની માગણી પર શ્રીલંકામાં ક્યારેય જનમત સંગ્રહ થયો નથી. આ વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં સુદાનની જેમ જનમત સંગ્રહની માગણી કેટલાંક તમિલ સંગઠનોએ કરી, તો શ્રીલંકાની સરકારે તેનો સ્પષ્ટ ઈન્કાર કરી દીધો હતો. 

શું આને દેશની જનતાનું દુર્ભાગ્ય કહીએ કે ભારતના બંધારણમાં હજી સુધી જનમત સંગ્રહની કોઈ જોગવાઈ નથી? તેની પાછળ તર્ક આપવામાં આવે છે કે આ જોગવાઈનો દુરુપયોગ કાશ્મીરી અલગતાવાદીઓ કરી શકે છે.રાષ્ટ્રવાદીઓ આ પ્રશ્ને પંડિત નેહરુને કોસવાનો કોઈ મોકો છોડતા નથી કે તેમણે કાશ્મીર પર જનમત સંગ્રહ કરાવવાની વાત કેમ કહી હતી. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે કાશ્મીર પર મતસંગ્રહ માત્ર કાશ્મીરમાં રહેનારાઓનો જ કરીશું? આખા દેશનો નહીં? અને શું આપણે શ્રીલંકાથી પણ કંઈ શીખી શકીએ નહીં? કાશ્મીરી અલગતાવાદીઓથી કેન્દ્રની કેમેસ્ટ્રી ન બેસવાને કારમે દેશ જનમત સંગ્રહના અધિકારથી વંચિત છે. આ ક્યાંનો ન્યાય છે?

બધાંને ખબર છે કે લોકપાલ પર અન્નાની ટીમે દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાં કેટલાંક લાખ લોકોનો મત લીધો હતો. જો આ જનમત સંગ્રહ હતો, તો તેની વૈદ્યતા પર પ્રશ્ન ઉભો થાય છે. કારણ કે બંધારણમાં તેની જોગવાઈ નથી. જનમત સંગ્રહના અધિકારવાળા દુનિયાના જે દેશ ભારતમાં ચાલી રહેલા અન્નાના આંદોલનને જોઈ રહ્યાં છે, તેમને હજી પણ અહીં લોકોની પૂર્ણ ભાગીદારી પર શંકા છે. અન્નાના ટીકાકારો તેને મીડિયા શો ઓપેરા કહે છે. 

અમેરિકી બંધારણમાંથી વી ધ પીપલ-જેવા પવિત્ર શબ્દ આપણે લીધા. સ્વીસ અને બ્રિટિશ બંધારણના મહત્વપૂર્ણ ભાગ લઈને આપણે બંધારણ નિર્માતા ગર્વ કરતાં રહ્યાં. પરંતુ ખબર નહીં, જનમત સંગ્રહ દ્વારા જનતાની પ્રત્યક્ષ ભાગીદારી ઉમેરવાનું તેઓ કેવી રીતે ભૂલી ગયા. લોકપાલ પર આજે નહીં તો કાલે કોઈને કોઈ હલ નીકળી આવશે. પરંતુ આ પ્રશ્ન અધૂરો રહી જશે કે દેશની કેટલી વસ્તી આ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન પર હા અથવા ના કહે છે. સંસદમાં આગળ પણ ઘણાં કાયદા બનશે અને બંધારણ સંશોધન થશે. તો શું દરેક સવાલ પર દેશને એક અન્ના હજારે જોઈએ?

કેનેડામાં એક એનજીઓ છે- વોટ વર્લ્ડ ગવર્નમેન્ટ. 13 મે, 2009ની વાત છે, આ એનજીઓના માધ્યમથી 45 દિગ્ગજ લેખકોએ દુનિયાના તમામ દેશોમાં જનમત સંગ્રહના અધિકારની માગણી કરી હતી. આ લેખકોએ દુનિયાના વિશાળતમ લોકતંત્રનો દાવો કરનારા ભારતનો વિશેષ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. પ્રશંસાના સૂરમાં નહીં, પણ ટીકા કરી હતી કે આ કેવું લોકતંત્ર છે?

સૌજન્ય- પ્રભાત ખબર

અમેરિકામાં આફત અને આપણે

પુષ્પરંજન

સંકટની ઘડીમાં ફ્રાન્સ, બ્રિટન, કેનેડા, ઈટાલી જેવા દેશ અમેરિકી કેમ્પની સાથે મજબૂતાઈથી ઉભા છે. પરંતુ ડર છે કે ઋણ સંકટથી જેમ-તેમ બહાર નીકળેલું યૂરોપ ફરીથી આ કળણમાં ફસાઈ ન જાય. જો કે ભારતના નાણાંમંત્રી આનાથી ચિંતિત નથી. 

લોકસભામાં મોંઘવારી પર જ્યારે ચર્ચા ચાલી રહી હતી, ત્યારે આપણાં કેટલાંક સાંસદો નિંદ્રાધીન હતા. આવું રોચક દ્રશ્ય માત્ર આપણાં દેશમાં જોવા મળતું નથી. જર્મન સંસદ બુંડેસટાગ અને બ્રેસલ્સમાં યૂરોપીય સંસદ કવર કરતી વખતે મારા જેવા પત્રકારોને અવાર-નવાર આ સીન જોવા મળ્યો છે. જાપાની સંસદ ડાઈટનું રિપોર્ટિંગ કરનારા પત્રકાર સત્ર દરમિયાન ઉંઘનારા સાંસદોની આખી ખબર લે છે. સંજોગ કહો તો ચાર ઓગસ્ટે જે સમયે આપણે ત્યાં કેટલાંક સાંસદ ઝપકી લઈ રહ્યાં હતા, ઈરાની સંસદ મજલિસમાં પણ આ દ્રશ્ય હતું. આ ઉંઘનારા સાંસદોમાંથી એકની તસવીર પ્રકાશિત કરીને ઈરાનના એક અખબારે ભારે વાહવાહી લૂંટી. જાણવા જેવી વાત એ પણ છે કે આ સમયે અમેરિકી સાંસદ ઉંઘી રહ્યાં છે કે નહીં? તે પણ ત્યારે કે જ્યારે અમેરિકાના કારણે બીજી વખત આખી દુનિયામાં આર્થિક હાહાકાર મચી રહ્યો છે. 

આંતરરાષ્ટ્રીય શાખ નિર્ધારક સંસ્થા સ્ટેન્ડર્ડ એન્ડ પુવર્સ (એસ એન્ડ પી)એ શુક્રવારે ચેતવણી આપી હતી કે અમેરિકા નાદારીની કગાર પર ઉભું છે. આ એજન્સીએ 95 વર્ષમાં પહેલીવાર દુનિયાભરમાં આર્થિક એકાધિકાર બનાવી રાખનારા અમેરિકાની ટ્રિપલ-એ રેટિંગને ઓછી કરીને ડબલ એ પ્લસ કરી દીધી છે. તેનાથી અમેરિકાની શાખ બીજા નંબરે ચાલી ગઈ છે. આ સમય બ્રિટન, ફ્રાંસ, જર્મની અને કેનેડા ટ્રિપલ-એ રેટિંગવાળા દેશ છે.

એટલે કે શાખની દ્રષ્ટિથી દુનિયાભરમાં નંબર વન છે. આ મામલામાં ત્રીજા નંબરે સ્પેન છે, જેને ડબલ-એ રેટિંગ મળ્યું છે. ચોથા નંબરે એટલે કે એએ-માઈનસ વાળા રેટિંગ પર જાપાન, ચીન અને તાઈવાન છે. ઈટાલી એ-પ્લસ સાથે પાંચમાં ક્રમે છે. આયરલેન્ડ અને દક્ષિણ આફ્રિકા બીબીબી-પ્લસના રેટિંગ સાથે છઠ્ઠા સ્થાને છે. સાતમા ક્રમે રશિયાને બીબીબી રેટિંગ મળ્યું છે. ભારત, બ્રાઝિલ અને પોર્ટુગલને બીબીબી-માઈનસ આપીને આઠમા ક્રમે રાખવામાં આવ્યા છે. માટે ગત ચાર ટ્રેડિંગ સેશનમાં ચાર લાખ કરોડના નુકસાન છતાં ભારતીય બજાર પર વિશ્વાસ બનેલો છે. સોમવારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલની કિંમતમાં ભારે ઘટાડો જોવા મળ્યો. તો તેલની કિંમતો ભારતમાં પણ ઓછી થવી જોઈએ. તેનાથી દેશને ઘણો લાભ થઈ શકે છે. 

અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામા માટે આ સમાચાર બોમ્બ પડવા જેવા હતા. ઓબામા ગત માસ સુધી ઓસામા બિન લાદેનને મારીને વાહવાહી લૂંટી રહ્યાં હતા. સત્તારુઢ ડેમોક્રેટિક નેતા એ ખુમારમાં હતા કે તેઓ ઓસામાને મારી નાખવાની યૂએસપી પર 2012ની ચૂંટણી જીતી જશે. પરંતુ રાજકીય શતરંજ બદલાતી નજરે પડી રહી છે. આ રેટિંગથી પરેશાન ઓબામા વહીવટી તંત્રે સ્ટેન્ડર્ડ એન્ડ પુઅર્સને પડકારી છે અને કહ્યું છે કે તેના આર્થિક માપદંડ ખોટા રહ્યાં છે. 

હવે એસ એન્ડ પીએ અમેરિકાને જોખમ મુક્ત દેશોની યાદીમાંથી બહાર કરી દીધું છે. તેનો અર્થ એ થયો કે જે દેશ અને રોકાણકાર અમેરિકામાં સરકારી બોન્ડ ખરીદવા ચાહે છે, તે પોતાના રિસ્ક પર નાણાં લગાવે. જરૂરી નથી કે બોન્ડમાં લાગેલા તેમના નાણાંનું ચુકવણું થઈ જાય. પરંતુ બે મોટી રેટિંગ એજન્સી મૂડી અને ફિચે કહ્યું છે કે તે અમેરિકાને હજી જોખમ મુક્ત શ્રેણીમાં રાખી રહ્યાં છે. અમેરિકી મહેસૂલ વિભાગે ત્યાં સુધી કહી દીધું કે એસ એન્ડ પીની રેટિંગથી તેના બોન્ડ પ્રભાવિત થવાના નથી. પરંતુ આ બધી કહેવાની વાતો હતી. ઓબામા વહીવટી તંત્રને પહેલેથી ખબર ન હોત તો એસ એન્ડ પી રટિંગના ત્રણ દિવસ પહેલા સરકારી ખર્ચ ઓછો કરવા અને સંઘીય કર્જની મર્યાદા વધારવાની મંજૂરી સેનેટ પાસેથી લેવામાં આવત નહીં. અમેરિકી કોંગ્રેસે સેનેટ પાસેથી 14.3 ટ્રિલિયન ડોલર કર્જ સીલિંગને હટાવીને 400 અબજ ડોલર વધારાના ઉધાર લેવાની મંજૂરી માંગી હતી. 

આમ તો શુક્રવારથી લોકોએ આ ખબરનો રસ કાઢવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી કે અમેરિકાને કર્જ આપવું અથવા તેના બોન્ડ ખરીદવા રિસ્ક લેવાનું કામ છે. પરંતુ જે મીડિયાવાળા મહામંદીની આશંકા વ્યક્ત કરી રહ્યાં છે, તેમણે તેના કારણોને ઓછાં ફોકસ કર્યા કે અમેરિકાએ પોતાનો લોટ કેવી રીતે પલાળ્યો. તેના પર ધ્યાન આપનારા સંશોધકો અને વિશ્લેષકો 2001થી આતંકવાદ વિરુદ્ધ ચાલી રહેલા અભિયાનને મુખ્ય કારણ માને છે. અમેરિકાની બ્રાઉન યુનિવર્સિટીમાં કોસ્ટ ઓફ વોર પ્રોજેક્ટ પર કામ કરનારા સંશોધકોએ 30 જૂન, 2011 સુધીના આકલનમાં જણાવ્યું કે ઈરાક, અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનમાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહીમાં અમેરિકા 3.2થી 4 ટ્રિલિયન ડોલર ખર્ચ કરી ચુક્યું છે. આ માત્ર ત્રણ દેશોમાં કાર્યવાહીનું આકલન છે. દુનિયાના 120 દેશોમાં તેનાત 60 હજાર અમેરિકી કમાન્ડો પર ટેક્સ પેયર્સના નાણાં કેવી રીતે વહેવડાવી રહ્યાં છે, તેનો હિસાબ આપવાનો બાકી છે. 

ઓબામા હકીકતમાં જ્યોર્જ બુશની વાવણી કાપી રહ્યાં છે. સંકટની ઘડીમાં ફ્રાંસ, બ્રિટન, કેનેડા, ઈટાલી જેવા દેશ અમેરિકી કેમ્પની સાથે મજબૂતાઈથી ઉભા છે. જી-8, જી-20, આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્રા કોષ, વિશ્વ બેંક જેવાં સંગઠનોને અમેરિકાએ પોતાના ખરાબ દિવસો માટે તો રાખ્યા છે. ડર છે કે કર્જ સંકટથી જેમતેમ બહાર નીકળેલું યૂરોપ ફરીથી તેના કળણમાં પડી ન જાય. સોનાના વધી રહેલા ભાવ બજારમાં અનિશ્ચિતતાનો સંકેત આપી રહ્યાં છે. સંભવ છે કે ડોલરની પાતળી હાલતથી રોકાણકારો યૂરો જોનની તરફ ફિટ થશે. યૂરોપમાં સરકારો ખર્ચમાં કાપ કરી રહી છે. ઈટાલીમાં સાંસદોની સેલરી આખા યૂરોપમાં સૌથી વધારે છે. તેમણે સંસદમાં પ્રસ્તાવ લાવીને તેને ઘણી ઓછી કરી દીધી છે. 

ભારતમાં આટલો ત્યાગ કરવા કોઈ તૈયાર નથી. આ સમાચારથી કેટલાંક લોકો પહોળા થઈ રહ્યાં છે કે અમેરિકા ભારત પાસેથી 1.83 લાખ કરોડ રૂપિયાનું કર્જ લઈ ચુક્યું છે. નાણાં મંત્રીને વિશ્વાસ છે કે શેર બજાર લુઢકીને બેઠું થઈ જશે. તો પછી સંસદમાં ઝપકી મારવામાં શું બુરાઈ છે?

સૌજન્ય- પ્રભાત ખબર