ખતરાની જોરદાર આહટ

સી. ઉદય ભાસ્કર, સૌજન્ય- દૈનિક જાગરણ

ત્રણ જુલાઈ, 1999 કારગીલ યુદ્ધની નાટકીય ક્ષણ હતી, જે તે વર્ષે ભારતમાં પાકિસ્તાની ઘૂસણખોરીને કારણે શરૂ થયું હતું. શરૂઆતમાં મુશર્રફના નેતૃત્વમાં ચોરી-છૂપીથી રજૂ કરાયેલા ભડકારોથી આશ્ચર્યચકિત રહી ગયેલી ભારતીય સેનાએ ધીરે-ધીરે પકડ બનાવવાની શરૂ કરી અને આગામી કેટલાંક સપ્તાહમાં ઘૂસણખોરોને મારી ભગાડીને બીહડ પહાડીઓ પર પોતાનો કબજો જમાવી દીધો. આ પ્રયત્નમાં ભારતને મોટી સંખ્યામાં સૈનિકોની શહાદત આપવી પડી.

12 વર્ષ પહેલા, ત્રણ જુલાઈએ તત્કાલિન પાકિસ્તાની વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બિલ ક્લિન્ટનને મળવા માટે ઈસ્લામાબાદથી વોશિંગ્ટન ડીસી રવાના થયા. 4 જુલાઈએ અમેરિકી સ્વતંત્રતા દિવસ પર કોઈપણ પૂર્વ નિર્ધારીત કાર્યક્રમ વગર આ બેઠક થઈ. આ બેઠકમાં જનરલ મુશર્રફના દુસ્સાહસને બંધ કરવાનો રસ્તો ખુલ્યો અને કારગીલ યુદ્ધ સમાપ્ત થયું. નિયંત્રણ રેખાની પવિત્રતા કાયમ થઈ ગઈ અને પાકિસ્તાનના પરમાણુ હુમલાની આશંકા પણ ધીરે-ધીરે દૂર થઈ ગઈ. બાદમાં ખબર પડી કે ક્લિન્ટન-શરીફ બેઠક દરમિયાન અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ પાકિસ્તાની સેના દ્વારા ભારતીય ભૂભાગ પર કબજો જમામવવા માટે પરમાણુ હથિયારોના ઉપયોગને આમંત્રણ આપનારા બેહદ ખતરનાક સૈન્ય જુગાર સંદર્ભે સખત વલણ અપનાવ્યું હતું. ત્યારે સ્પષ્ટ થયું કે વડાપ્રધાન શરીફને આ સંદર્ભે કોઈ જાણકારી હતી નહીં કે સૈન્ય પ્રમુખ ક્યા પ્રકારે પરમાણુ ક્ષમતાનો દુરુપયોગ અમેરિકા અને ભારત બંને દેશોને ભયભીત કરવા માટે કરી રહ્યાં હતા. એ અલગ વાત છે કે મુશર્રફની આ ગુસ્તાખ પહેલ શરૂ થઈ શકી નહી.  

ઈતિહાસનો આ નાનકડો ટુકડો 2 મે, 2011ના એબટાબાદમાં ઓસામા બિન લાદેનના નાટકીય પ્રકરણ બાદ પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનના ઘટનાક્રમના સંદર્ભમાં ખાસ મહત્વ રાખે છે. પોતાના જૂના નિવેદન પ્રમાણે, 22 જૂને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાએ ઘોષણા કરી કે 11 સપ્ટેમ્બર બાદના મોટાભાગના લક્ષ્યોની પૂર્તિ થઈ જવાને કારણે અમેરિકા અફઘાન-પાક ક્ષેત્રમાંથી સૈનિકોની વાપસીની પ્રક્રિયા 2011ના અંત સુધીમાં શરૂ કરી દેશે. પોતાના વરિષ્ઠ સૈન્ય કમાન્ડરોની સલાહથી વિપરીત ઓબામા યોજના પ્રમાણે 2011માં 10 હજાર અમેરિકી સૈનિકોની વાપસી થઈ જશે. 2012ના મધ્ય સુધી વધુ 20 હજાર સૈનિકોને પાછા બોલાવવામાં આવશે. ત્યાર બાદ તબક્કાવાર રીતે 2014 સુધી અમેરિકા અફઘાનિસ્તાનની સુરક્ષા કાબુલ સરકાર અને અફઘાન સુરક્ષા દળોના હવાલે કરીને પોતાના છેલ્લે રહેલા સૈનિકોને પણ પાછા બોલાવી લેશે.

અફઘાનિસ્તાનથી અમેરિકી સેનાની વાપસીના પરિણામ પર અભ્યાસની વચ્ચે જ થોડા દિવસો પહેલા કાબુલના લેન્ડમાર્ક ઈન્ટરકોન્ટિનેન્ટલ હોટલ પર આતંકવાદી હુમલામાં 21 લોકોના મોત નીપજ્યા. માનવામાં આવી રહ્યું છે કે આ હુમલામાં પાકિસ્તાની સેના અને અલકાયદાથી નજીકના સંબંધવાળા હક્કાની નેટવર્કનો હાથ છે. આતંકવાદી સમૂહ ઘણી આસાનીથી કાબુલની વચ્ચોવચ આવેલી ઉચ્ચ સુરક્ષાવાળી હોટલમાં પ્રવેશ કરી ગયા અને સ્થાનિક અફઘાન સુરક્ષા દળો આ હુમલાને અટકાવવામાં નિષ્ફળ ગયા. નાટો સહાયતાના જોરે અફઘાન સુરક્ષા દળ આ પ્રકારના પડકારોનો સામનો કરી શકે છે.
શરૂઆતની તપાસથી સંકેત મળે છે કે અફઘાનિસ્તાનના હક્કાની નેટવર્કનો પાકિસ્તાની સેના સાથે ઘેરો સંબંધ છે અને આ પ્રકારના હુમલાઓને પાકિસ્તાન સમર્થિત સમૂહો દ્વારા અમેરિકી વાપસી બાદ અફઘાનિસ્તાનની સત્તામાં ભાગીદારીની દાવેદારીના પ્રયાસો તરીકે જોઈ શકાય છે.  

અફઘાનિસ્તાનના સુરક્ષા અધિકારી અને કૂટનીતિક અવાર-નવાર કહી રહ્યાં છે કે જ્યાં સુધી સામરીક લાભ માટે પાકિસ્તાની સેના આતંકી સંગઠનોને સમર્થન આપતી રહેશે, ત્યાં સુધી આ ક્ષેત્રમાં શાંતિ અને સ્થિરતા કાયમ થઈ શકે નહીં. સાથે જ, અલકાયદા, તાલિબાન અને લશ્કરે તોઈબાની ઉગ્ર ઈસ્લામી વિચારધારા પાકિસ્તાની સમાજના વિભિન્ન વર્ગોમાં ઘર કરી રહી છે. તાજેતરમાં એક બ્રિગેડિયરની ધરપકડ તેનું તાજું ઉદાહરણ છે. આ પરિસ્થિતિમાં પાકિસ્તાનના પરમાણુ હથિયારોની સુરક્ષાને લઈને ચિંતા વધી જાય છે. પાકિસ્તાન ઝડપથી પોતાના પરમાણુ હથિયારોની સંખ્યામાં વધારો કરી રહ્યું છે. ગત દસ વર્ષોમાં તે 200થી વધારે પરમાણુ બોમ્બ બનાવી ચુક્યું છે.

આ નાજૂક અવસરે 3 જુલાઈ, 1999ની ઘટનાઓ અને કારગીલ યુદ્ધ સમાપ્ત કરવાની રીતો પરથી પાઠ શીખી શકાય છે. પાકિસ્તાની સેનાએ પરમાણુ હથિયારોના ઉપયોગના ખતરનાક આયામ રજૂ કર્યા છે. પરમાણુ હથિયારથી સજ્જ અન્ય દેશોથી વિપરીત પાકિસ્તાન જ એકમાત્ર એવો દેશ છે કે જ્યાં સેના જ આ હથિયારોની સંરક્ષક છે. તેના સિવાય, મે-1999થી પાકિસ્તાની સેના પોતાના પરમાણુ હથિયારોનો ઉપયોગ સંશોધનવાદી એજન્ડા આગળ વધારવા અને પોતાના પક્ષમાં વિદ્યમાન સીમાઓને બદલવા માટે કરી રહી છે. લાદેનના મોત બાદ પાકિસ્તાની સેનાની વિશ્વસનીયતા સતત ઘટી રહી છે. તેની સાથે જ તે પોતાના દોસ્તો અને દુશ્મનોને બ્લેકમેલ કરવા માટે પરમાણુ હથિયારની ધોંસ દેખાડી રહ્યું છે.

પ્રસિદ્ધ પાકિસ્તાની પરમાણુ ભૌતિકશાસ્ત્રી પરવેઝ સાવધાન કરતાં કહે છે, લાદેનના મોત બાદ પાકિસ્તાની સેના પાસે બે જ મુખ્ય સામરીક સંપત્તિઓ બચી છે- અફઘાનિસ્તાનમાં અમેરિકી કમજોરી અને પરમાણુ બોમ્બ. જુલાઈમાં અમેરિકી વિદેશ મંત્રી હિલેરી ક્લિન્ટન ભારત આવી રહ્યાં છે. ભારત અને અમેરિકા બંનેને પાકિસ્તાની સેનાની કુટિલ ચાલોનો તોડ કાઢવાની કોશિશ કરવી જોઈએ. પરંતુ આ ત્યારે જ સંભવ છે કે જ્યારે ભારતની રાજકીય સત્તા જુદાંજુદાં ક્ષેત્રોમાં થઈ રહેલા ગોટાળાની મલિન છાયામાંથી ખુદને મુક્ત કરીને આ સંદર્ભે તટસ્થ વિશ્લેષણ કરે.

આગામી સંઘર્ષની આહટ

આર. વિક્રમ સિંહ, સૌજન્ય- દૈનિક જાગરણ

વાયદા પ્રમાણે અફઘાનિસ્તાનમાંથી અમેરિકી સેનાઓની વાપસી જુલાઈથી શરૂ થઈ રહી છે. સાથે જ અમેરિકા, કરજઈ અને તાલિબાનની ત્રિપક્ષીય વાતચીતની પણ ચર્ચા છે. તાલિબાનની ભાગીદારી એટલા માટે છે કે અફઘાન સમસ્યાના જે રાજકીય સમાધાનની વાત થઈ રહી છે, તે ત્રિભુજ તાલિબાન વગર પૂર્ણ થઈ શકે તેમ નથી. ક્ષેત્રીય શક્તિઓનમાં અસંતુલન સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે. પાકિસ્તાની સંરક્ષણ મંત્રી ચૌધરી અહમદ મુખ્તારનું એ નિવેદન કે પાકિસ્તાન સૈન્ય શક્તિમાં ભારતની બરાબરી કરી શકે નહીં, અમેરિકી વાપસીથી ભારતીય આશંકાઓને દૂર કરવાની પ્રાયોજીત કોશિશ છે. લાદેનના મોતે સમજૂતીનો માહોલ બનાવી દીધો છે. વાતચીતની દિશા સત્તામાં તાલિબાનની ભાગીદારી સુધી જઈ શકે છે. નેપાળમાં કમ્યુનિસ્ટ ગુરિલ્લા યુદ્ધથી ચૂંટણીના રાજકારણ સુધી એક મોટી પ્રગતિ કરી શકે, પરંતુ આ કામ અફઘાનિસ્તાનમાં કેવી રીતે થશે, તે જોવાની વાત હશે. શું તાલિબાનને ચૂંટણીના રાજકારણમાં ભાગ લેવા માટે તૈયાર કરી શકાય છે?  જો જવાબ હકારમાં છે, તો સમાધાનની રાહ બનતી દેખાઈ રહી છે. અફઘાનિસ્તાનને પોતાના જૂનિયર પાર્ટનરની હેસિયતમાં લાવવાના પાકિસ્તાની પ્રયાસ ચાલુ રહેશે. જ્યાં સુધી ભારતની વાત છે, અફઘાનિસ્તાનના વિકાસમાં અત્યાર સુધી રહેલા આપણા યોગદાનનો લાભ લોકતાંત્રિક અફઘાનિસ્તાનમાં જ મળી શકે છે, તાલિબાની અફઘાનિસ્તાનમાં નહીં.

પાકિસ્તાની સહયોગથી ચીન એક સ્પષ્ટ ભારત વિરોધી ધરીની પટકથા લખતું દેખાઈ રહ્યું છે. ચીને તો ગુલામ કાશ્મીરમાં પોતાની ઉપસ્થિતિથી કાશ્મીર સમસ્યામાં પણ પોતાની ભૂમિકાની નિશાનદેહી કરી લીધી છે. ક્ષેત્રીય વર્ચસ્વનો ચીની વિચાર ડામચુક અતિક્રમણ અને બ્રહ્મપુત્ર જળ વિવાદ ઉભો કરવાથી જાહેર થઈ જાય છે. ચીની નેતાઓના નિવેદનો પરથી સ્પષ્ટ છે કે એબટાબાદ કાંડ બાદ ચીન પાકિસ્તાનની રાજકીય સ્થિરતાનું જમાનતદાર બનવાની કોશિશ કરી રહ્યું છે. અમેરિકાના ગયા બાદ આ શાપિત ક્ષેત્ર યથાસ્થિતિનો ભાર વહન કરી શકશે નહીં. જો કે આ વાપસીની સાથે આવનારા સંઘર્ષની આહટ પણ સંકળાયેલી છે. યુદ્ધ હંમેશા શક્તિઓના અસંતુલનનું આદર્શ સમાધાન હોય છે.

અમેરિકી વાપસી બાદના પરિદ્રશ્યમાં આપણી પાસે શું વિકલ્પ હશે? કાશ્મીર સમસ્યા અને ચીન સીમા વિવાદ પર આ વાપસીનો શું પ્રભાવ હશે અને એ પણ કે ચીની અહંકાર આગળ શું ગુલ ખિલાવશે? આપણી આ સમસ્યાઓનું શું કોઈ રાજકીય સમાધાન શક્ય છે? દરેક સમસ્યાનું રાજકીય સમાધાન હોતું નથી. એ પાંચસોથી વધારે રજવાડાઓને આઝાદી બાદ સરદાર પટલે ભારતમાં સામેલ કરાવ્યા હતા, શું કોઈ બીજું રાજકીય સમાધાન શક્ય હતું? આપણી સામે એક ઉદાહરણ ગોવાની આઝાદીનું છે. જો આપણે રાજકીય સમાધાન શોધત તો ગોવા આજે પણ પોર્ટુગીઝ કોલોની હોત. પરંતુ સમસ્યાનું સૈન્ય સમાધાન કાઢવામાં આવ્યું. આ પ્રકારે કાશ્મીરની સમસ્યા રણનીતિક અનિર્ણયનું પરિણામ છે. રાજનીતિ પાસે તેનો ઉકેલ નથી, કારણ કે આપણે કોઈપણ પંચાયતમાં કાશ્મીર ખીણને પાકિસ્તાનને આપવા માટે સંમત થઈ શકીશું નહીં. જ્યારે તેઓ ખીણથી ઓછામાં માનશે નહીં. 1971 બાદ આપણી સૈન્ય શ્રેષ્ઠતાનો લાભ ગુમાવી દીધો છે. આજની પરિસ્થિતિમાં સૈન્ય સમાધાન પણ શક્ય નથી. આપણે જોઈએ છીએ કે દક્ષિણ એશિયાની પરંપરાઓમાં સંસ્કૃતિ-સમાજની શક્તિઓ રાજનીતિની સરખામણીમાં વદારે પ્રભાવી રહી છે. સંસ્કૃતિઓ રાજકીય, પ્રાકૃતિક સીમાઓની રક્ષા નહીં, પરંતુ અતિક્રમણ કરે છે. સંસ્કૃતિઓ જ ધર્મોની સંવાહક હોય છે. સાંસ્કૃતિક સંબંધોની સમૃદ્ધ પરંપરાને કારણે તિબેટ ક્યારેય પણ ભારતનું શત્રુ બન્યું નથી. આ એક સમ્રાટનો ધર્મ વિજય હતો, માટે તિબેટ-ભારત સીમા વિવાદ ક્યારેય રહ્યો નથી. જો નેપાળ-ભારત-તિબેટની સાંસ્કૃતિક ધરીના પરિપેક્ષ્યમાં જોઈએ તો કોઈપણ પ્રકારના ભાગલા અર્થહીન જેવા છે. હાલનો સીમા વિવાદ ચીનની વિસ્તારવાદી રાજકીય મહત્વકાંક્ષાનું પરિણામ છે. આ સીમાઓ હવે જબરદસ્ત દબાણમાં આવી જશે.

ચીન-પાકિસ્તાન જોડાણ કાશ્મીર પર પોતાનું બનાવેલું સમાધાન થોપવાની કોશિશ કરશે. કાશ્મીરીઓએ સમજવું જોઈએ કે તેમની સંસ્કૃતિ સમયકાળ સાથે બદલાનારા ધર્મોથી ઘણી વધારે પ્રાચીન છે. કાશ્મીરી સભ્યતા-સંસ્કૃતિની સીમા પાકિસ્તાન નક્કી કરી શકે નહીં. આ સમસ્યાઓનું રાજકીય સમાધાન શક્ય નથી. લોકતાંત્રિક રાજનીતિ તો મોટાભાગે વિવાદીત ક્ષેત્રોને અડધું-અડધું વહેંચવાની વાત વિચારે છે. પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિમાં ગુલામ કાશ્મીર અને ભારતને જોડવાનો સાંસ્કૃતિક, સામાજીક અભિયાન જ એકમાત્ર માર્ગ દેખાઈ રહ્યો છે. તવાંગ મઠનું તિબેટી પરંપરાથી જોડાયેલું  હોવું સાંસ્કૃતિક દ્રષ્ટિથી કોઈ સમસ્યા નથી, પરંતુ તેનો લાભ લઈને જ્યારે ચીન પોતાની રાજકીય સીમા નક્કી કરે છે, તો તે એક સમસ્યા બની જાય છે. ચીની-પાકિસ્તાની નેતૃત્વ સૈન્ય સમાધાન અસફળ થવા પર રાજકીય સમાધાનની વાત કરે છે, જ્યારે આપણા નીતિ-નિયંતા સૈન્ય સમાધાનની સંભાવનાઓ પર દ્રષ્ટિપાત પણ કરતા નથી. 

જો રાજકીય સમાધાન નથી, સૈન્ય સમાધાન આજની સ્થિતિમાં સંભવ નથી, તો સમાધાન શું છે? આ વિસ્તારમાં વાપસી બાદ ફરીથી અમેરિકી હસ્તક્ષેપની દૂર-દૂર સુધી સંભાવના ન હોવાથી આ ક્ષેત્રના ચીનના રહેમોકરમ પર આવી જશે. ચીન દાદાગીરી કરશે અને પાકિસ્તાન તેનું ખાસ સાથી બની જશે. આપણને તોડવા માટે આતંકી, કોમવાદી, વિભાજનકારી એજન્ટોને મજબૂત કરવામાં આવશે. સમજૂતીપરસ્ત અસહાય રાજનીતિ શાંતિના તર્કનો સહારો લેશે જેવો કે દેશના વિભાજન સમયે લીધો હતો. મજબૂર રાજનીતિ દેશના આત્મસમ્માનનો સોદો કરવા ઈચ્છશે. આપણે આ દેશના લોકો શું કરીશું? આપણે રાષ્ટ્રહિતની વિરુદ્ધ દરેક સમજૂતીથી, ફરીથી ગુલામ થવાનો ઈન્કાર કરી દેવો જોઈએ. કાશ્મીર પર, અરુણાચલ પર કોઈ થોપેલું સમાધાન મંજૂર નહીં હોય. યુદ્ધોની ભૂમિકા બનશે. પરમાણુ હુમલાનો ભય દેખાડવામાં આવશે. તેઓ હુમલા કરી પણ શકે છે. પોતાના અસ્તિત્વના આ યુદ્ધમાં આપણે એકલા હોઈશું. એકલા હોવાનો અર્થ યુદ્ધ હારવું તેવો થતો નથી. આ વાત આપણા શત્રુઓએ જાણવી જોઈએ કે આ દેશ કાશ્મીર અને અરુણાચલને ક્યારેય પણ સમજૂતીના મેજ પર રાખશે નહીં. જે યુદ્ધોથી ભાગે છે, તેમના પર સમજૂતી, શરતો થોપવામાં આવે છે અને જે યુદ્ધ માટે સદા તૈયાર છે, તેમની શરતોનું સમ્માન કરવામાં આવે છે. યુદ્ધ એક સંભાવના છે. યથાસ્થિતિનો વિસ્તાર અનંત સુધી હોતો નથી. આ યુદ્ધ આપણને ઘણાં મહાન બનાવી દેશે કારણ કે બાંગ્લાદેશની જેમ એક પખ્તૂન રાષ્ટ્રની સંભાવના ક્ષિતિજ પર છે. બોલતી મશીનગનો, ગગડતી ટેન્કો અને ચીસો પાડતા જહાજો વચ્ચે ઝુઝુમતી સેનાઓના જયકારાની મોસમ આવવાની છે.

(આર. વિક્રમ સિંહ ભારતીય સેનાના ભૂતપૂર્વ અધિકારી છે)

અફઘાનિસ્તાનમાં ભારતની ભૂમિકા

વેદપ્રતાપ વૈદિક, સૌજન્ય- નવભારત ટાઈમ્સ

બરાક ઓબામાએ ઘોષણા કરી છે કે જુલાઈ-2011 એટલે કે આગામી મહીનાથી અમેરિકી સેનાની અફઘાનિસ્તાનમાંથી વાપસી શરૂ થઈ જશે. તેનો અર્થ એ થયો કે ગત દશ વર્ષોથી દક્ષિણ એશિયામાં જે રાજનીતિ ચાલી રહી છે, તેમાં કંઈક પાયાગત પરિવર્તન આવવાનું ચાલુ થઈ જશે. આ ફેરફારો ક્યાં હોઈ શકે?

સૌથી પહેલો ફેરફાર તો એ થઈ શકે કે અફઘાનિસ્તાનમાં અરાજકતા ફેલાઈ જાય. અત્યાર સુધી અફઘાનિસ્તાનમાં કરજઈ સરકાર ટકેલી રહી, કારણ કે વિદેશી સેનાઓ તાલિબાન અને અલ કાયદા સાથે લડતી રહી. જો કાબુલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સેનાઓ નહીં હોય તો કરજઈ સરકાર એવી જ રીતે ધ્વસ્ત થાત, જેમ નજીબુલ્લાહ, રબ્બાની અને મુલ્લા ઉમરની સરકારો પડી હતી. આ જોખમ પ્રત્યે ઓબામા તંત્ર સતર્ક જરૂર છે. પરંતુ હજી સુધી કોઈ એવી મજબૂત વ્યવસ્થા નથી કરી કે કરજઈ સરકાર પોતાના બળે જેહાદીઓનો મુકાબલો કરી શકે. એવી સ્થિતિમાં અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશોની સેનાઓ અફઘાનિસ્તાનથી માત્ર કેટલીક હદ સુધી જ હટશે. સંપૂર્ણપણે નહીં હટે.

સ્થાયી સૈનિક અડ્ડા

એવી ખબરો પણ છે કે અમેરિકા ચાહે પોતાના સૈનિકોની સંખ્યા ઘટાડી દે, પરંતુ અફઘાનિસ્તાનના પાંચ-છ સામરિક સ્થાનો પર પોતાના સ્થાયી સૈન્ય અડ્ડાઓ બનાવી રાખશે. આ ખબરથી આસપાસના તમામ દેશો ચિંતિત છે. પાકિસ્તાનને એ ચિંતા છે કે અમેરિકા અફઘાનિસ્તાનનું સ્થાયી સંરક્ષક બની જશે, તો તેને સપના અધુરા રહી જશે. તે અફઘાનિસ્તાન પર પોતાની દાદાગીરી કેવી રીતે ચલાવી શકશે? ભારતની વિરુદ્ધ તેને પાકિસ્તાન પોતાની સામરીક પુંછડી કેવી રીતે બનાવી શકશે?

રશિયા, ચીન, ઉજબેકિસ્તાન, કજાકિસ્તાન અને ઈરાન જેવા દેશોને એ ચિંતા છે કે જો અમેરિકા અફઘાનિસ્તાનમાં એવી રીતે ટકી ગયું કે જેવી રીતે યૂરોપીય દેશોમાં 65 વર્ષોથી ટકેલું છે, તો તેમના પોતાના હિત પ્રભાવિત થયા વગર રહેશે નહીં. પોતાના સૈન્ય અડ્ડાઓથી અમેરિકા આ દેશોના આંતરીક મામલાઓમાં સીધો હસ્તક્ષેપ કરી શકે છે, તે જાસૂસી જાળ પણ આસાનીથી બિછાવી શકે છે. તે ચાહે તો આંતરીક બંડ પણ ભડકાવી શકે છે. આ સિવાય અફઘાનિસ્તાનની સામરીક સ્થિતિ અથવા તેના ખનીજોથી જો કોઈ પડોશી દેશને કોઈ લાભ થશે, તો તેની ચાવી પણ અમેરિકાના હાથમાં હશે. તમામ પડોશી રાષ્ટ્રો સાથે મળીને પણ અમેરિકાના પ્રભુત્વને પડકારી શકે તેમ નથી.

કોણ આપશે સુરક્ષાની ગેરેન્ટી?

તેઓ એટલા માટે સુરક્ષાની ગેરન્ટી આપી શકશે નહીં, કારણ કે આ બધાં રાષ્ટ્રો સાથે મળીને પણ અફઘાનિસ્તાનને તેની સુરક્ષાની ખાતરી આપી શકે તેમ નથી. રશિયાથી પહેલા જ અફઘાનિસ્તાન સળગી ઉઠયું છે. ચીન પોતાના દૂરગામી હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને આ રિસ્ક લેવા ઈચ્છશે નહીં. પાકિસ્તાનને ખબર છે કે દરેક અફઘાન તેના ઈરાદાઓ સંદર્ભે કેટલો આશંકિત છે. પાકિસ્તાનની સાથે ત્રણ-ત્રણ વખત અફઘાનિસ્તાન સાથે યુદ્ધની નોબત આવી ગઈ છે. ઈરાન, ઉજબેકિસ્તાન, તુર્કમેનિસ્તાન, કજાકિસ્તાન અને તજાકિસ્તાનની એટલી સૈન્ય હેસિયત નથી કે તેઓ કોઈ રાષ્ટ્રને લશ્કરી સુરક્ષા આપી શકે. આવી સ્થિતિમાં ભારત એકમાત્ર એવું રાષ્ટ્ર છે, જે અફઘાન સેનાને પોતાના પગ પર ઉભી કરી શકે છે. ભારત ચાહે તો વર્ષભરમાં પાંચ લાખ અફઘાન જવાનોને પ્રશિક્ષણ આપીને એવી સેના ઉભી કરી શકે છે કે જે આંતરીક અને બહારી બંને જોખમોનો મુકાબલો કરી શકે છે. પરંતુ શું અમેરિકા આ વિકલ્પ માટે તૈયાર થશે?

જો અમેરિકા આ વિકલ્પ માટે તૈયાર થઈ જાય તો અફઘાનિસ્તાન સંપૂર્ણ એશિયાની શાંતિ અને સમૃદ્ધિનું કેન્દ્ર બની શકે છે. અફઘાનિસ્તાનથી અમેરિકાના હટતાની સાથે જ તાલિબાનનું બની રહેવાનો તર્ક ધ્વસ્ત થઈ જશે. તાલિબાનનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે તેઓ અફઘાન માતૃભૂમિને વિદેશી કબજામાંથી મુક્ત કરવા ચાહે છે. જો કાબુલમાં એવી સરકાર કાયમ થઈ જાય, જે હકીકતમાં સાર્વભૌમ હોય અને જન સમર્થિત હોય તો પછી ત્યાં અશાંતિ અને હિંસા રહી શકે નહીં. આવી સ્થિતિમાં મધ્ય એશિયાની અપાર ખનીજ સંપત્તિ ભારત, ચીન, રશિયા અને અમેરિકા જેવા સમર્થ રાષ્ટ્રોને સહજ સુલભ થઈ જશે. તેઓ ખુદ તો અપાર સમૃદ્ધિના સ્વામી બનશે અને તેઓ આ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રોને પણ માલામાલ કરી દેશે. અફઘાનિસ્તાન સંપૂર્ણ એશિયાની સમૃદ્ધિનો ચોક બની જશે.

કિનારો કરે અમેરિકા

આના સંકેત અત્યારથી મળવા શરૂ થઈ ગયા છે. અફઘાન રાષ્ટ્રપતિ હામિત કરજઈની તાજેતરની ઈસ્લામાબાદની યાત્રા દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે વેપાર અને આવાગમનની તમામ સમસ્યાઓ દૂર થઈ ગઈ. હવે અફઘાનિસ્તાની માલ પાકિસ્તાન થઈને વાઘા બોર્ડર સુધી એટલે કે ભારત સુધી આવી શકશે. એ યોગ્ય છે કે પાકિસ્તાન અફઘાની ટ્રકોને ભારતની સરહદમાં ઘુસવા દેશે નહીં.

તેમ છતાં અફઘાન-ભારત વેપાર વધશે. બીજી તરફ પાકિસ્તાની માલ અફઘાનિસ્તાન થઈને મધ્ય એશિયાના તમામ ગણતંત્રો સુધી જઈ શકશે. જે દિવસે પાકિસ્તાન આ રસ્તો ભારત માટે ખોલી દેશે, તમામ દેશો માટે સારા સમાચાર બની જશે. આખરે પાકિસ્તાન ક્યાં સુધી આ લાલચથી બચતું રહેશે? જો અમેરિકા ખરેખર દક્ષિણ એશિયાથી થોડો કિનારો કરી લે અને પાકિસ્તાનના મોઢામાં લાડુ મુકવાના બંધ કરી દે તો પાકિસ્તાન ખુદ આ રસ્તો ભારત માટે ખોલી દેશે.

વાસ્તવમાં અફઘાનિસ્તા થઈ મધ્ય એશિયામાં જનારા આ માર્ગોના ખુલવાની શક્યતા વધતી રહી છે. હાલ કજાકિસ્તાનમાં સંપન્ન થયેલા શંઘાઈ સહયોગ સંગઠનના સંમેલનમાં પણ ઘણી ઉદારતાના સ્વર ફૂટયા છે. રશિયા અને ચીન ચાહે છે કે ભારત, પાકિસ્તાન, ઈરાન અને મંગોલિયા પણ તેના સભ્ય બની જશે. અફઘાનિસ્તાન તો લગભગ બની જ ગયું છે. આ નવી પહેલનો સંકેત સ્પષ્ટ છે. રશિયા અને ચીન આ સંગઠનને માત્ર અમેરિકા વિરોધી મોરચો બનાવવા ઈચ્છતા નથી. તેઓ ચાહે છે કે એશિયાના તમામ રાષ્ટ્ર આ સંગઠન હેઠળ એવી ભૂમિકા નિભાવે, જેનાથી અફઘાનિસ્તાનમાં શાંતિ અને સ્થિરતા સ્થાપિત થાય, પરસ્પર સહયોગના નવા આયામ પણ ખુલે. સેંકડો વર્ષ જૂનાં ચીનથી યૂરોપ સુધી જનારો સિલ્ક રુટ ફરીથી હર્યો-ભર્યો થશે અને આ એશિયાનો અછૂતો અને અવિકસિત ભૂભાગ વિશ્વ સમૃદ્ધિનું કેન્દ્ર બની જશે. શંઘાઈ રાષ્ટ્રોનું આ સપનું ત્યારે પૂર્ણ થઈ શકે છે, જ્યારે અમેરિકા થોડી દૂરંદેશી અને ઉદારતાનો પરિચય આપે.

ઓબામાની પાકિસ્તાનને ચેતવણી

અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાએ ઘોષણા કરી છે કે આગામી મહીનાથી અફઘાનિસ્તાનમાંથી અમેરિકી સૈનિકોની સ્વેદશ વાપસી શરૂ થઈ જશે. તેમણે કહ્યું છે કે આ વર્ષના અંત સુધીમાં 10 હજાર અને 2012ના ઉનાળા સુધીમાં 33 હજાર અમેરિકી સૈનિકો અફઘાનિસ્તાનમાંથી પાછા ફરશે. તેની સાથે જ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બરાક હુસૈન ઓબામાએ પાકિસ્તાનને ચેતવણીના લહેજામાં કહ્યું છે કે તે તેને આતંકવાદીઓ માટે સુરક્ષિત ઠેકાણું બનવા દેશે નહીં.

બુધવાર મોડી સાંજે વ્હાઈટ હાઉસમાં સૈનિકોની વાપસીની ઘોષણા કરતા ઓબામાએ કહ્યું હતું કે આ અફઘાન યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા અને અફઘાનિસ્તાનની સુરક્ષાની જવાબદારી અફઘાન સેનાના હાથમાં સોંપવાની પ્રક્રિયાની શરૂઆત છે. ઓબામાએ કહ્યુ કે તે સૈનિકોની વાપસીની ઘોષણા મજબૂત સ્થિતિમાં કરી રહ્યાં છે.

હાલ એક લાખથી વધારે અમેરિકી સૈનિકો અફઘાનિસ્તાનમાં તેનાત છે.

તેમણે કહ્યુ હતુ કે આ પ્રારંભિક કાપ બાદ તેમના સુરક્ષા દળો ઝડપથી પોતાના ઘરે પાછા ફરવા લાગશે, કારણ કે અફઘાન સુરક્ષા દળ પોતાના દેશનું નેતૃત્વ સંભાળશે. તેમનુ અભિયાન જંગીથી બદલાઈને સહયોગાત્મક થઈ જશે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ કહ્યું છે કે 2014 સુધી સત્તા હસ્તાંતરણની આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થઈ જશે અને અફઘાન નાગરીક પોતાની સુરક્ષાની જવાબદારી સંપૂર્ણપણે સંભાળી લેશે.

રાષ્ટ્રપતિ ઓબામાએ એમ પણ કહ્યું કે અમેરિકા કટ્ટરપંથી હિંસાના કેન્સરને ખતમ કરવા માટે પાકિસ્તાન સાથે મળીને કામ કરતું રહેશે. જો કે તેમણે પાકિસ્તાનને ચેતવણીના લહેજામાં કહ્યું કે અમેરિકીઓની હત્યા કરનારાઓના સુરક્ષિત અડ્ડાઓને તે ક્યારેય સહન કરી શકશે નહીં.

અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિએ એ વાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો કે અલ કાયદા પર આ સમયે જેટલું દબાણ છે, તેટલું 9/11 બાદ ક્યારેય રહ્યું નથી અને અમેરિકા આવા સમયમાં અફઘાનિસ્તાનમાંથી પોતાના સુરક્ષા દળોને હટાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી રહ્યું છે, જ્યારે તે અપેક્ષાકૃત ઘણી મજબૂત સ્થિતિમાં છે.

ઓબામાએ કહ્યુ કે પાકિસ્તાનીઓ સાથે મળીને તેમણે અલ કાયદાના અડધાથી વધારે નેતૃત્વને ખતમ કરી દીધું છે. તેમના વિશેષ દળો અને ગુપ્તચરોને કારણે તેઓ અલ કાયદાના સરગના ઓસામા બિન લાદેનને મારી શક્યા. તેમણે કહ્યું કે લગભગ 10 વર્ષ પહેલા અમેરિકા પર પર્લ હાર્બર બાદનો સૌથી મોટો હુમલો થયો. આ સામુહિક હત્યાની સાજિશ લાદેન અને અફઘાનિસ્તાનમાં બેઠેલા તેના આતંકવાદી નેટવર્કે રચી, જેણે તેમની સુરક્ષા પ્રત્યે નવા જોખમના સંકેતો આપ્યા.

તેમણે કહ્યુ કે ત્યાર બાદ તેમણે અલ કાયદા પર પ્રહાર કર્યો, તેનો દેશ તેના માટે એકજૂટ થઈ ગયો. ત્યાર બાદ તેમનું ધ્યાન અન્ય જગ્યાએ પહોંચ્યું. ઈરાકમાં એક બીજું યુદ્ધ શરૂ થયું અને તેમણે ત્યાં નવી સરકારને ટેકો આપવા માટે ઘણું લોહી વહેવડાવ્યું અને ધન પણ ખર્ચ્યુ. જ્યારે તેમણે કાર્યભાર સંભાળ્યો, ત્યારે અફઘાનિસ્તાનમાં યુદ્ધનું સાતમું વર્ષ ચાલી રહ્યું હતું.

ઓબામાએ કહ્યું કે અલ કાયદાના નેતા પાકિસ્તાન ભાગી ગયા અને ત્યાં બેસીને હુમલાની નવી-નવી સાજિશ રચવા લાગ્યા. તાલિબાન પણ ફરીથી એકજૂટ થઈને ખતરનાક થવા લાગ્યા. અમેરિકી સૈન્ય કમાન્ડરોએ ચેતવણી આપી કે કોઈ નવી રણનીતિ અને નિર્ણયાત્મક કાર્યવાહી વગર તેમને ફરીથી માથું ઉંચકી રહેલા અલ કાયદા અને અફઘાનિસ્તાનના મોટા ભાગ પર કબ્જો જમાવી રહેલા તાલિબાનનો સામનો કરવો પડશે.

તેમણે કહ્યું કે આ કારણને કારણે તેમણે રાષ્ટ્રપતિ તરીકે અત્યાર સુધીનો સૌથી કઠિન નિર્ણય કરીને અફઘાનિસ્તાનમાં અમેરિકી સુરક્ષા દળોના 30 હજાર વધારાના જવાનો મોકલવાનો આદેશ આપ્યો. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે તેમણે આ સંદર્ભે ઘોષણા કરી, ત્યારે અમેરિકાનો સ્પષ્ટ ઉદેશ્ય હતો, અલ કાયદા પર ફરીથી ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવું, તાલિબાનને ફરીથી મજબૂત ન થવા દેવા અને અફઘાન સુરક્ષા દળોને તાલીમ આપવી, કે જેથી તેઓ પોતાના દેશની ખુદ સુરક્ષા કરી શકે.