દેવાનો ડુંગર, ચિત્કારતું અમેરિકા

-આનંદ પ્રધાન

વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા ફરી એકવાર લથડી રહેલી દેખાઈ રહી છે. 

દુનિયાભરના બજારોમાં ગભરાટ અને ઉથલ-પાથલનો માહોલ છે. એકલા ગત શુક્રવારે મુંબઈ શેરબજાર સહીત દુનિયાભરના બજારોમાં શેરોની કત્લેઆમમાં રોકાણકારોના લાખો કરોડો રૂપિયા સ્વાહા થઈ ગયા. કોઈ જાણતું નથી કે આજે જ્યારે બે દિવસોની બંધી બાદ બજાર ખુલશે, તો પરિસ્થિતિ શું હશે? સરકારોથી લઈને ખાનગી ક્ષેત્રના મેનેજરો સુધી, તમામ આઘાતની સ્થિતિમાં છે. પરિણામ, વોશિંગ્ટનથી લઈ બીજિંગ સુધી અને યૂરોપથી લઈને ભારત સુધી કોઈને સમજમાં આવી રહ્યું નથી કે આ નવા સંકટથી કેવી રીતે નિપટી શકાય?

ખુદ નાણાંમંત્રી પ્રણવ મુખર્જીએ સ્વીકાર કર્યો છે કે સ્થિતિ ગંભીર છે. જો કે આ તાજા આર્થિક સંકટના આસાર ઘણાં પહેલેથી દેખાવાના શરૂ થઈ ગયા હતા, પરંતુ ઘણાં ઓછા લોકોને અંદાજો હતો કે આ સંકટ આટલી જલ્દી અને આટલી તેજીથી ફરી એકવાર દુનિયાને હલબલાવા લાગશે. આમ તો તેમા આશ્ચર્યની કોઈ વાત નથી. વૈશ્વિકરણના તબક્કામાં આ ઘણું સ્વાભાવિક છે. હકીકતમાં વૈશ્વિકરણની પ્રક્રિયામાં દુનિયાભરની નાણાંકીય વ્યવસ્થા અને બજારોની સાથે રાષ્ટ્રીય અર્થવ્યવસ્થાઓ પણ એકબીજા સાથે એટલી ઘેરાઈથી જોડાઈ ગઈ છે કે અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થાને શરદી થઈ છે અને ભારતથી લઈને બ્રાઝિલની અર્થવ્યવસ્થાઓને છીંકો આવવા લાગે છે. 

આ સ્વાભાવિક પણ છે કારણ કે અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થા સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થાના લગભગ એક ચતુર્થાંસ છે. તેવામાં જો અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થામાં ભૂકંપના આંચકા આવે છે, તો દુનિયાભરની અર્થવ્યવસ્થાઓને આર્થિક સુનામી સહન કરવી પડે છે. 2007-09માં આ થઈ ચુક્યું છે, જ્યારે અમેરિકી મંદીએ દુનિયાભરની અર્થવ્યવસ્થાઓને પોતાના ઝપાટામાં લીધી હતી. તાજેતરના મામલામાં પણ આ થઈ રહ્યું છે. ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સી સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પુઅર્સે અમેરિકી સરકારની શાખમાં ઘટાડાનું એલાન કરીને તેના બોન્ડની શાખની ઉચ્ચસ્તરીય રેટિંગ ટ્રિપલ-એને એક શ્રેણી ઘટાડીને ડબલ-એ-પ્લસ કરી દીધી છે. 

જો કે આ ઘોષણા શુક્રવારે બજારો બંધ થયા બાદ કરવામાં આવી, પરંતુ તેની આશંકા ઘણાં દિવસોથી જાહેર કરવામાં આવી રહી હતી. અમેરિકી બજારો સહીત દુનિયાભરના બજારોમાં ગભરાટ અને બેચેનીનો માહોલ પણ આ નિર્ણયના અંદેશાને કારણે હતો. ખુદ સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પુવર્સ તેની ચેતવણી ઘણાં દિવસોથી આપી રહ્યું હતું. તેનું કારણ એ હતું કે અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થા ગત મંદીથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળી રહી ન હતી. ઉલ્ટા ગત કેટલાંક મહીનાઓથી લથડતી અર્થવ્યવસ્થાતી આવી રહેલા સંકેતો પરથી સ્પષ્ટ થવા લાગ્યું હતું કે મંદીથી ઉભરવાની ઝડપ માત્ર ધીમી જ નથી, પરંતુ તેમાં ફરીથી ગબડવાનું વલણ છે. 

તેવામાં સ્વાભાવિકપણે સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પુઅર્સના નિર્ણયથી મોટાભાગના વિશ્લેષકોને ઘણું આશ્ચર્ય થયું નથી. હકીકતમા અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થા જે પ્રકારે કર્જ પર જીવવાની આદિ થતી જઈ રહી હતી, તેના કારણે આ દિવસ એક સમયે આવવાનો હતો. આ કોઈનાથી છુપું ન હતું કે આજે અમેરિકા દુનિયાનો સૌથી વધારે દેવાદાર દેશ છે અને તે વૈશ્વિક કર્જનું બ્લેક હોલ બની ગયો છે, જે ગત કેટલાંક દશકોથી દુનિયાભરના મોટાભાગના દેશોની બચતને પોતાની અંદર ખેંચી જઈ રહ્યો છે. 

તાજેતરના આંકડા પ્રમાણે, આજે અમેરિકા પર કુલ સંઘીય કર્જ લગભગ 14.34 ખરબ ડોલર એટલે કે 717 ખરબ રૂપિયા છે. જેમાંથી લગભગ 9.78 ખરબ ડોલર જાહેર કરજો છે. તેમાંથી લગભગ 4.45 ખરબ ડોલર વિદેશી દેવું છે. 

એટલું નહીં, આજે કુલ અમેરિકી કર્જમાં વિદેશી કર્જનો હિસ્સો લગભગ 32 ટકા અને કુલ સાર્વજનિક કર્જમાં 47 ટકા સુધી પહોંચી ચુક્યો છે. અમેરિકી વિદેશી કર્જમાં એકલા ચીનનો ભાગ 26 ટકા છે અને આ પ્રકારે તે સૌથી મોટો કર્જદાતા બની ગયો છે. રિપોર્ટો પ્રમાણે, અમેરિકાના કુલ દેવામાં ચીનનો ભાગ લગભગ 1.16 ખરબ ડોલર છે, જ્યારે જાપાનનો 912.4 અબજ ડોલર અને હોંગકોંગનો 121 અબજ ડોલર છે. એટલું જ નહીં, અમેરિકી કર્જમાં બ્રિટન, બ્રાઝીલ સહીત ભારત જેવાં દેશોના પણ ખાસ્સા નાણાં લાગેલા છે. સ્વાભાવિકપણે અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થામાં તમામ દેશોના દાવ લાગેલા છે. 

માટે આશ્ચર્ય નથી કે ચીને અમેરિકાને ચેતવ્યું છે કે દેવું કરીને ઘી પીવાના દિવસો ગયા અને તે પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને સંભાળે. સાચું પુછો તો કર્જ લઈને એશ કરવાના મામલામાં અમેરિકાએ દરેક મર્યાદા તોડી છે. સૌથી વધારે ચિંતાની વાત એ છે કે અમેરિકા સત્તા પ્રતિષ્ઠાનોએ કર્જનો સૌથી વધારે દુરુપયોગ યુદ્ધો માટે કર્યો છે. અનુમાનો પ્રમાણે, આતંકવાદ વિરુદ્ધ યુદ્ધના નામે ગત દશ વર્ષોમાં અફઘાનિસ્તાનથી લઈ ઈરાક સુધી અમેરિકાનું યુદ્ધ બજેટ 3.7 ખરબ ડોલર સુધી પહોંચી ગયું છે અને આશંકા છે કે અંતિમ આકલનમાં તે 4.4 ખરબ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે.

આજે અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થાઓ યુદ્ધના બાજા નીચે દબાઈ રહી છે. તેની અસર અર્થવ્યવસ્થા પર પણ દેખાવા લાગી છે. એ સાચું છે કે અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થા સાથે ઘણી પાયાની માળખાગત સમસ્યાઓ પણ છે. પરંતુ વાસ્તવમાં તેની યુદ્ધ મશીનરી તેને અંદરથી ખોખલું કરી રહી છે. તેમ છતાં સંઘીય કર્જની મર્યાદાને લઈ રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામા અને રિપબ્લિકન પાર્ટી વચ્ચે છેડાયેલા રાજકીય મહાભારત અને તેના બાદ થયેલી સમજૂતીમાં વધારે જોર સંરક્ષણ અને યુદ્ધ બજેટને નહીં, પરંતુ સામાજીક સુરક્ષા બજેટમાં ઘટાડા પર છે. સ્પષ્ટ છે કે અમેરિકી નીતિ-નિર્ધારકો બજેટના ઘટાડાનો તમામ બોજો આમ અમેરિકી નાગરીકો પર નાખવા ચાહે છે, જ્યારે અમીરો અને મોટી કંપનીઓને ટેક્સમાંથી મુક્તિ અને અન્ય રાહતો મળતી રહેશે. 

અમેરિકી કર્જ સંકટ પર થયેલી ડીલની સાથે સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે તે એ સમયમાં સરકારી ખર્ચો ખાસ કરીને સામાજીક અને આર્થિક વ્યયમાં ઘટાડાની પેશકશ કરી રહ્યાં છે કે જ્યારે અમેરિકી અર્થવ્યવસ્તા ઠેરાવ અને ગતિરોધકતાનો શિકાર છે. આ સમયે અર્થવ્યવસ્થાઓને આર્થિક-નાણાંકીય ઉત્પ્રેરકોની જરૂરત હતી, પરંતુ અમેરિકી કોંગ્રેસના આ નિર્ણયથી અર્થવ્યસ્થાના ફરી એકવાર મંદીમાં ફસાવવાની આશંકા જોર પકડવા લાગી છે. યૂરોપીય અર્થવ્યવસ્થાઓ ખાસ કરીને ગ્રીસ, આયરલેન્ડ, સ્પેન, ઈટાલી અને પોર્ટુગલની પરિસ્થિતિ પેહલેથી જ ખરાબ છે. તેમાંના ઘણાંના કર્જની દેણદારીમાં ડિફોલ્ટની આશંકા જાહેર કરવામાં આવી રહી છે.  


ચોક્કસપણે જ, વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા પર ઘેરાતા સંકટના આ વાદળોથી ભારરતનું પણ બચવું મુશ્કેલ છે. તેવામાં સંકટની રાહ જોવા અને અનાવશ્યક આત્મવિશ્વાસ દેખાડવાની જગ્યાએ યૂપીએ સરકારે તુરંત સાવધાનીના પગલાં ઉઠાવવા જોઈએ. તેના માટે મોટી વિદેશી મૂડીનું મોઢું જોવાની જગ્યાએ ઘરેલુ અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત કરવાના ઉપાયો વિચારવો જોઈએ. શું સરકાર પોતાના નીતિગત લકવાની સ્થિતિમાંથી બહાર નીકળશે?

સૌજન્ય- રાષ્ટ્રીય સહારા