અમેરિકાનું અભૂતપૂર્વ સંકટ

ડૉ. ભરત ઝુનઝુનવાલા

અમેરિકી સરકારને દેવું કરવા માટે સંસદ પાસેથી મંજૂરી લેવાની હોય છે. સંસદ દ્વારા બાંધવામાં આવેલી વર્તમાન મર્યાદા 14 હજાર અબજ ડોલર હતી. આ મર્યાદા સુધી અમેરિકી સરકાર ભૂતકાળમાં જ બજારમાંથી કર્જ લઈ ચુકી હતી, પરંતુ એ પુરતું ન રહ્યું, કારણ કે અમેરિકી સરકારની આવક ઓછી અને ખર્ચ વધારે છે. આ નુકસાનને વારંવાર કર્જ લઈને લાંઘવામાં આવી રહ્યું છે, જેવી રીતે નુકસાનમાં ચાલી રહેલી કંપની નવું દેવું લઈને જૂનું દેવું ચુકતે કરે છે. પરંતુ વધુ દેવું કરવા માટે સંસદની મંજૂરી લેવી જરૂરી હતી. સંસદ દ્વારા મંજૂરીના અભાવમાં અમેરિકી બજાર વધુ દેવું કરી શકે તેમ ન હતી અને દૈનિક ખર્ચાના વહન કરવા માટે પણ સરકારની પાસે નાણાં ન હતા. અમેરિકી સરકારનું તમામ કામકાજ ઠપ્પ થવાની અણિ પર હતું. સૌભાગ્યથી રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામા અને અમેરિકી સાંસદો વચ્ચે સંમતિ બની ગઈ છે. પહેલાની 14 હજાર અબજ ડોલરની મર્યાદાને વધારી દેવામાં આવી છે. આ સંમતિ પણ બની છે કે સરકારના ખર્ચામાં કાપ કરવામાં આવશે. આ ઘટાડો વર્ષ 2013 બાદ શરૂ થશે. 

અમેરિકી સરકાર દ્વારા લેવાનારા કરજામાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. 1997થી 2002 સુધી દેવામાં પ્રતિ વર્ષ 200 અબજ ડોલરની વૃદ્ધિ થઈ હતી. 2002-08માં આ વધારો 500 અબજ ડોલર પ્રતિ વર્ષ થઈ ગયો. 2008-11માં ઝડપ વધી અને 1600 અબજ ડોલર પ્રતિ વર્ષની વૃદ્ધિ થઈ છે. ચાલુ વર્ષથી આગામી દસ વર્ષમાં કરજામાં 16 અબજ ડોલરની વૃદ્ધિ થવાની સંભાવના છે. આ દેવા પર નિયંત્રણ માટે રાષ્ટ્રપતિ ઓબામા અને સાંસદો વચ્ચે સંમતિ બની છે કે આગામી દશ વર્ષમાં સરકારી ખર્ચમાં 2500 અબજ ડોલરનો ઘટાડો કરવામાં આવશે, પરંતુ આ ઘટાડાથી સમસ્યાનો ઉકેલ દેખાતો નથી. આ ઘટાડા બાદ પણ દેવું લગભગ 13500 અબજ ડોલર વધશે. એટલે કે ઘટાડા છતાં દેવું બેગણું થઈ જશે. સ્પષ્ટ છે કે આ સમજૂતીથી અમેરિકી સરકારને તાત્કાલિક રાહત મળશે. સરકાર નવું દેવું લઈને પોતાનું કામકાજ ચાલુ રાખશે, પરંતુ મૌલિક સમસ્યા જેમની તેમ ઉભી રહી છે, કારણ કે કુલ દેવું વધતું જ જશે. આ સમસ્યાનું અસલી સમાધાન ત્યારે જ નીકળશે જ્યારે અમેરિકી સરકારની આવકમાં વધારો થશે.

અમેરિકી સરકારની આવક ઘટવાના ત્રણ મુખ્ય કારણો છે. પહેલું, નવી તકનીકોનો આવિષ્કાર થઈ રહ્યો નથી. ભૂતકાળમાં વિન્ડોઝ સોફ્ટવેર અને પરમાણુ રિએક્ટર જેવી નવી તકનીકોને વેચીને અમેરિકી કંપનીઓ ભારે નફો કમાઈ રહી હતી. બીજું કારણ છે કે અમેરિકી કંપનીઓ માટે માલનું ઉત્પાદન ભારત અને ચીનમાં કરવું લાભકારક થઈ રહ્યું છે. જેવું કે ફોર્ડ મોટર કંપની ભારતમાં કારનું ઉત્પાદન કરી રહી છે. અમેરિકામાં ઉત્પાદન ઓછું હોવાથી અમેરિકી સકરારને ટેક્સ ઓછો મળી રહ્યો છે. ત્રીજું કારણ છે કે અમેરિકા સતત યુદ્ધરત છે, જેના પર સરકારને ભારે ખર્ચ કરવો પડે છે. આ કારણોથી વધતા નુકસાનને પહોંચી વળવા માટે અમેરિકી સરકારને ઉત્તરોત્તર વધારે દેવું કરવું પડે છે. સ્પષ્ટ છે કે સમસ્યાના મૂળ સમાધાન માટે અમેરિકી સરકારે આ સમસ્યાઓનો ઉકેલ શોધવો પડશે, પરંતુ રાષ્ટ્રપતિ ઓબામાના સમજૂતીમાં આવું કશું જ નથી. કુલ 2500 અબજ ડોલરના ઘટાડામાંથી 1000 અબજ ડોલરના ખર્ચનો કાપ સીધો સરકાર દ્વારા કરવામાં આવશે. 1500 અબજ ડોલરની બચત ટેક્સમાંથી મુક્તિને સમાપ્ત કરીને હાસિલ કરવામાં આવશે. આ કાપથી નવી તકનીકોના આવિષ્કાર, ઉત્પાદનનું પલાયન અને યુદ્ધની સમસ્યાઓ હલ થતી નથી. માટે આ સમજૂતી કેન્સરના રોગીને સિરદર્દની દવા આપવા જેવી છે.
દેવું લેવાની સંમતિ બનવામાં સમય લાગવાથી અમેરિકાની વાસ્તવિક સ્થિતિ ઉજાગર થઈ ગઈ છે. 
વિશ્વના રોકાણકારોને ભય લાગવા લાગ્યો છે કે અમેરિકી સરકાર કર્જાની અદાયગી ભાગ્યે જ કરી શકશે. આ અનિશ્ચિતતાના કારમે પશ્ચિમી રેટિંગ કંપની સ્ટાન્ડર્ડ એન્ડ પુઅર્સે અમેરિકાનું રેટિંગ ટ્રિપલ-એથી ઘટાડીને ડબલ-એ-પ્લસ કરી દીધું છે. તેના સિવાય ચીનની ડાગોંગ રેટિંગ કંપનીએ અમેરિકી સરકારના દેવાનું રેટિંગ એ-પ્લસ-પ્લસ-પ્લસથી ઘટાડીને એ-પ્લસ કરી દીધું છે. રેટિંગ ઘટવાનો અર્થ થાય છે કે રોકાણકારો માટે દેવું આપવામાં ખતરો છે. તેના પ્રમાણે રોકાણકારો ઉંચા વ્યાજ દરોની માગણી કરે છે અને દેવું લેનારા પર વ્યાજના બોજ વધતો જાય છે. તાત્પર્ય એ થયું કે ભવિષ્યમાં અમેરિકાને દેવું લેવા માટે વધારે વ્યાજ આપવું પડશે. તેનાથી અમેરિકી સરકારનું નુકસાન વધુ થશે અને સંકટ વધારે ઘેરું બનશે. 

અમેરિકી સંકટ ઘેરાવાનું વધુ એક કારણ છે. અત્યાર સુધી વિશ્વના અનેક દેશો અમેરિકામાં પોતાની મૂડી રોકવા માટે ઉત્સુક હતા. આ પરિસ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. આરબ દેશોમાં ઘરેલુ આંદોલનોને કારણે જરૂરી થઈ ગયું છે કે તેમની સરકાર ઘરેલુ આર્થિક વિકાસ પર ખર્ચ વધારે. તેના પ્રમાણે, તેલના વેચાણમાંથી મળતી રકમનું રોકાણ આ દેશ અમેરિકામાં ઓછું કરી શકશે. ચીનમાં જનતા જાગ્રત થઈ રહી છે. ચીન પણ નિકાસના સ્થાને ઘરેલુ ખપત વધારશે. તેના કારણે નિકાસમાંથી મળેલી રકમનું અમેરિકામાં રોકાણ ઓછું થશે. યૂરોપમાં પણ અમેરિકા જેવી જ સ્થિતિ છે. માટે અમેરિકા માટે ઋણ લેવું કઠિન થઈ જશે, ભૂતકાળમાં લીધેલા દેવાની અદાયગી માટે દબાણ વધવાની સંભાવના બનેલી છે. પેસિફિક ઈન્વેસ્ટમેન્ટ મેનેજમેન્ટ કંપનીએ 236 અબજ ડોલરના અમેરિકી સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા બોન્ડ ખરીદયા હતા. હાલમાં આ કંપનીએ બોન્ડ વેચવાના શરૂ કરી દીધા છે. માટે આવનારા દિવસોમાં અમેરિકા માટે બોન્ડના ખરીદદારો શોધવા કઠિન બની જશે. 

અમેરિકાની સમસ્યાના ઉકેલની ચાવી જીવનસ્તરમાં ઘટાડામાં નિહિત છે. અંતે અમેરિકી નાગરીકોએ પોતાના જીવનસ્તરમાં ઘટાડો કરવો જ પડશે. અમેરિકી ઉત્પાદનો ભારત અને ચીનની સ્પર્ધામાં ત્યારે જ ટકી શકશે કે જ્યારે અમેરિકી શ્રમિકોના વેતનમાં ભારે ઘટાડો થશે. હાલ સમજૂતીથી આ સમાયોજન સ્થગિત થશે. આ સમજૂતી સમસ્યાના હલની તરફ પગલું ભરતી નથી, પરંતુ સમસ્યાને પડદાની પાછળ છુપવાની વધુ વિકટ રૂપમાં સામે લાવવાનો રસ્તો ખોલે છે. 

મારું માનવું છે કે આગામી સમયમાં અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થામાં સંકટ વધારે ઘેરાશે, કારણ કે આ ઉંચા જીવનસ્તરની મૌલિક સમસ્યા પર ધ્યાન આપી રહ્યું નથી. અમેરિકી અર્થવ્યવસ્થાનું તૂટવું અને ભારત-ચીનનું ઉઠવું એકસાથે થશે. અમેરિકાના તૂટવાની સાથે વિશ્વના રોકાણકારો ભારતીય શેરબજારની તરફ વળશે, જો કે આ વળાંક ઘણો અચકાઈને થશે. તત્કાલ તો ભારત પર પણ સંકટ આવશે. 

સૌજન્ય- દૈનિક જાગરણ